माणूस ओळखण्याचं सूक्ष्म शास्त्र

 

माणूस ओळखणं हे साध्या डोळ्यांचं काम नाही हो, ते तर एक जबरदस्त 'सूक्ष्म निरीक्षणाचं' शास्त्र आहे. खोटं कशाला सांगू, आज आपण दररोज अशा असंख्य नातेसंबंधांच्या गोतावळ्यात जगतो, जे वरवर पाहता लोखंडासारखे मजबूत वाटतात; पण प्रत्यक्षात ते काचेसारखे ठिसूळ असतात. विश्वासाची गोष्ट तर सोडाच, तो आता बाजारात मिळणारी दुर्मिळ वस्तू झालीय. आपण आपली मौल्यवान भावनिक ऊर्जा आणि वेळ अशा लोकांमध्ये गुंतवत असतो, ज्यांचे खरे हेतू त्यांच्या सूक्ष्म हालचालींशिवाय कधीच स्पष्ट होत नाहीत. हे संकेत समजून घेणं ही केवळ नातेसंबंध टिकवण्याची कसरत नाही, तर स्वतःच्या मनाची आणि भावनिक जागेची अखंडता जपण्यासाठी केलेली एक अनिवार्य धडपड आहे.
अहो, गंमत सांगतो, आपलं शरीर म्हणजे एक अत्याधुनिक 'भावनिक रडार' आहे. आपलं डोकं किंवा तर्कनिष्ठ मन काय चाललंय हे समजून घेण्यापूर्वीच, या शरीराला त्या विषारी लहरींची चाहूल लागते. एखाद्या व्यक्तीच्या उपस्थितीत तुम्हाला अचानक अकारण थकवा, अस्वस्थता किंवा अनामिक ताण जाणवला, तर तो योगायोग नसतो. ती तुमची नैसर्गिक 'मानसिक संरक्षण यंत्रणा' असते, जी धोक्याचा इशारा देत असते. विचार करा, एखादी व्यक्ती खोलीत शिरताच तुमचं पोट खळबळतं, श्वास उथळ होतो; जणू काही समोर एखादा शिकारी हसून पुढच्या हल्ल्याची योजना आखतोय आणि तुमचं शरीर सावध होतंय. पण मग आपलं हे तथाकथित 'सुसंस्कृत मन' मधे येतं आणि म्हणतं, "अरे, एवढं काय नाटक करतोयस? त्यांनी तर काहीच चुकीचं केलं नाही." खरं तर, समोरची व्यक्ती इतकी सूक्ष्म विषारी ऊर्जा सोडत असते की फक्त तुमचं सुप्त मनच ती पकडू शकतं. हे एखाद्या अदृश्य किरणोत्सर्गासारखं आहे—दिसत नाही, पण त्याचे परिणाम मात्र शरीराला भोगावे लागतात.
प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक कार्ल जुंगने एक फार मोठी गोष्ट सांगून ठेवलीय. आपली मानसिकता थरांमध्ये काम करते. वरचा थर सभ्य, तार्किक आणि सामाजिक शिष्टाचाराने वेढलेला असतो; पण आतला एक प्राचीन थर असा आहे, ज्याला समाजाच्या नियमांची पर्वा नसते. तो फक्त तुमच्या सुरक्षिततेची काळजी करतो. दुर्दैवाने, समाजाने आपल्याला या धोक्याच्या घंटांकडे दुर्लक्ष करण्यासाठी प्रशिक्षित केलंय. "लोकांना संधी द्या, समजूतदार राहा, वरवरच्या रूपावरून न्याय करू नका," हे ऐकून आपण आपली स्वतःची संरक्षण यंत्रणाच बंद करून टाकली आहे. विचार करा, स्वतःचा सभ्यपणाचा देखावा राखण्यासाठी आपण किती वेळा आपल्या अंतःप्रेरणेशी प्रतारणा करतो? या मूक विश्वासघाताची किंमत किती मोठी असेल?
मत्सर नावाचं हे विष बघा, ते समोरच्याला हळूहळू मारतं. सर्वात घातक लोक ते असतात, ज्यांनी हे विष 'स्लो पोइसनिग' डोसमध्ये देण्याची कला आत्मसात केली असते. ते तुमच्यावर थेट वार करत नाहीत. त्याऐवजी, ते अशा शब्दांचा वापर करतात जे वरवर समर्थनासारखे वाटतात, पण तुमच्या आत्मविश्वासावर ॲसिडसारखं काम करतात. तुम्ही आयुष्यात काहीतरी महत्त्वाचं मिळवल्यानंतर त्यांच्या प्रतिक्रियेचं नीट निरीक्षण करा. "वा, घर घेतलंस? छानच आहे, पण हा हप्ता आणि देखभालीचा खर्च तुला झेपेल ना?" किंवा "बढती मिळाली? अभिनंदन! पण आता जो ताण वाढणार आहे, तो तू पेलू शकशील का?" हे खरं समर्थन नसतं; हे विषाने माखलेलं समर्थन असतं. प्रत्येक अभिनंदनासोबत एक शंकेची सावली असतेच.
जुंग म्हणतो तसं, मत्सरी व्यक्तीची सुप्त सावली इतरांच्या यशाने कधीच सुखावू शकत नाही. त्यांचं मन आतल्या आत कुजबुजत असतं, "त्यालाच का? मला का नाही?" त्यांचं यश त्यांच्यासाठी एक क्रूर आरसा असतं, ज्यात त्यांना स्वतःच्या मर्यादा दिसतात. म्हणून ते तुम्हाला सूक्ष्मपणे खाली ओढण्याचा प्रयत्न करतात, जेणेकरून त्यांना स्वतःला पुन्हा श्रेष्ठ आणि सोयीचं वाटेल. हे लोक तुमच्या जवळचे हितचिंतक म्हणून वावरतात आणि तुम्हाला येणाऱ्या संकटांबद्दल वारंवार सावध करून तुमच्या मनात असुरक्षिततेचं बी पेरतात.
आणि हे 'मॅनिपुलेटर्स'! हे तर मानसिक हिंसेचे कलाकार असतात. ते प्रेमाचा आणि काळजीचा मुखवटा घालून तुम्हाला आलिंगन देऊन तुमचा गळा घोटतात. संरक्षण देण्याच्या नावाखाली ते तुम्हाला कैद करतात. "मला फक्त तुझी काळजी वाटतेय" किंवा "तुला दुखावलेलं मला पाहायचं नाहीये," हे त्यांचं ब्रीदवाक्य असतं. पण खरी काळजी आणि नियंत्रणाचा मुखवटा यात जमीन-अस्मानाचा फरक असतो. खरी काळजी माणसाला पंख देते, त्याला उडायला शिकवते; पण हे विषारी नियंत्रण माणसाला असुरक्षित करून दुसऱ्यावर अवलंबून ठेवतं. अशा व्यक्तीशी बोलल्यानंतर जर तुम्हाला अधिक उत्साह वाटण्याऐवजी स्वतःला छोटं आणि हतबल वाटत असेल, तर समजून जा की तिथे नियंत्रण आहे, प्रेम नाही.
काही लोक तर पडद्यामागून तुमच्या प्रतिष्ठेचा लिलाव मांडतात. ते थेट आरोप करत नाहीत, तर संभाषणातून शंकेची बी पेरतात. "तो थोडा विचित्र वागतोय असं वाटतंय ना?" किंवा "ती गोष्टी खूप फुगवून सांगते," अशा वाक्यांनी ते तुमची प्रतिमा हजारो लहान जखमांनी पोखरून टाकतात. यालाच जुंग 'सुप्त सावलीचं प्रक्षेपण' म्हणतो. ते स्वतःचे नकारात्मक गुण तुमच्यावर लादतात. या मानसिक युद्धापासून स्वतःचा बचाव करणं अशक्य असतं, कारण तुम्ही जेव्हा त्यांना जाब विचारता, तेव्हा ते स्वतःलाच 'बळी' म्हणून सादर करतात.
मानसिक हिंसेचा आणखी एक प्रकार म्हणजे सततचा आणि कठोर न्यायनिवाडा. काही माणसं न्यायाचं असं गुदमरवून टाकणारं क्षेत्र निर्माण करतात की, त्यांच्या उपस्थितीत तुमची नैसर्गिक वागणूकच हरवून बसते. जणू काही एखादा अदृश्य सेन्सर तुमच्या प्रत्येक शब्दाची नोंद करतोय असं तुम्हाला वाटतं. त्यांचे चेहऱ्याचे हावभाव तटस्थ असतात, पण त्यांचं शांत राहणं कोणत्याही ओरडण्यापेक्षा जास्त भीतीदायक असतं. अशा लोकांच्या मनात स्वतःबद्दल एक अत्यंत कठोर टीकाकार बसलेला असतो आणि तीच विनाशकारी ऊर्जा ते जगावर सोडतात. तुम्ही एका अशा मानसिक जेलरचे कैदी बनता, ज्याला तुम्ही कधीच खुश करू शकत नाही.
शेवटी, माणसाचं खरं स्वरूप कळण्याची एकच खात्रीशीर कसोटी आहे—ती म्हणजे तुमचा कठीण काळ. जेव्हा सगळं ठीक असतं, तेव्हा कुणीही मित्र होऊ शकतं; पण जेव्हा तुम्ही हतबल असता, तेव्हाच सामाजिक मुखवटे गळून पडतात. काही लोक तर 'भावनिक गिधाडां'सारखे असतात. तुम्ही संकटात असता तेव्हाच ते जवळ येतात; मदत करायला नाही, तर तुमच्या दुःखावर जगायला. तुमच्या पडझडीत त्यांना एक छुपे समाधान मिळत असतं.
मला समजलं होतं तसं तुम्हालाही समजलंय का, की हा कठीण काळ ही एक देणगी आहे? तो सत्याचा शोध घेणाऱ्या यंत्रासारखा असतो, जो खऱ्या माणसांना आणि भावनिक शोषकांना वेगळं करतो. आता तुम्ही या ज्ञानाचा वापर कसा करणार? स्वतःच्या अंतःप्रेरणेशी पुन्हा प्रतारणा करणार की या सत्याचा स्वीकार करण्याचं धैर्य दाखवणार? माणूस ओळखणं हे शेवटी एखाद्या पेंटिंगसारखं आहे—लांबून रंग दिसतात, पण जवळ गेल्यावरच ब्रशचे ओरखडे समजतात. स्वतःशी प्रामाणिक राहणं, हाच खऱ्या भावनिक स्वातंत्र्याचा मार्ग आहे.