एकांत : एक मानसिक शक्ती की सामाजिक आजार?
आजचा माणूस कधी नव्हे इतका लोकांमध्ये आहे, आणि तरीही कधी नव्हे इतका एकटा आहे. मोबाईलच्या स्क्रीनवर शेकडो चेहरे, हजारो स्टेटस, लाईक्स, कमेंट्स, ग्रुप्स, कॉल्स असतानाही मनात कुठेतरी एक रिकामेपण सतत टोचत राहते. या विचित्र विरोधाभासाच्या काळात, जर एखादी व्यक्ती मुद्दाम लोकांपासून थोडी दूर राहू लागली, गर्दी टाळू लागली, किंवा स्वतःच्या सोबतीत अधिक समाधान शोधू लागली, तर समाज तिला लगेच संशयाच्या नजरेने पाहतो. “हा माणूस फारच स्वतःमध्ये असतो”, “याला लोकांमध्ये मिसळायला आवडत नाही”, “काहीतरी प्रॉब्लेम आहे”, “हा डिप्रेशनमध्ये असणार” — अशी लेबले फार पटकन लावली जातात. समाजाला असे वाटते की सतत लोकांत राहणे, बोलत राहणे, हसत राहणे म्हणजेच मानसिक आरोग्य; आणि शांत राहणे, एकटे राहणे म्हणजे काहीतरी बिनसलेले असणे.पण खरंच असं आहे का? एकांत म्हणजे मानसिक आजार आहे का? की तो मानसिक शक्तीचा, परिपक्वतेचा आणि स्वायत्ततेचा एक सूक्ष्म पण खोल संकेत असू शकतो?
या प्रश्नाचं उत्तर सरळ नाही. कारण एकांत हा एकसारखा नसतो. समाज ज्या शब्दाला “एकलेपणा” म्हणतो, त्या शब्दामागे दोन पूर्णपणे वेगळ्या मानसिक अवस्था लपलेल्या असतात, आणि बहुतांश वेळा आपण त्या दोन्हींची गल्लत करतो. एक म्हणजे “एकटे असणे” आणि दुसरे म्हणजे “एकटे वाटणे”. या दोन्ही गोष्टी ऐकायला सारख्या वाटतात, पण त्यांचा अनुभव, त्यांची वेदना आणि त्यांचा अर्थ पूर्णपणे वेगळा असतो. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला लोकांची, संवादाची, भावनिक जवळिकीची गरज असते, पण ती मिळत नाही, तेव्हा जी पोकळी निर्माण होते, जी वेदना जाणवते, त्याला एकलेपणा म्हणतात. हा एक अभाव आहे. ही एक मानसिक जखम आहे. यात माणूस स्वतःला अपूर्ण, असुरक्षित आणि नकोसा समजू लागतो. पण याच्या अगदी उलट, जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःच्या इच्छेने, स्वतःच्या निवडीने, स्वतःच्या सहवासात राहते, आणि तरीही पूर्णत्व, शांतता आणि समाधान अनुभवते, तेव्हा तो एकांत असतो. हा अभाव नसून एक सामर्थ्य असते. खऱ्या अर्थाने मानसिकदृष्ट्या सक्षम असलेली व्यक्ती ही कायम लोकांमध्ये राहूनच आनंदी असते असे नाही. उलट, अशी व्यक्ती एकांतात स्वतःशी संवाद साधू शकते, स्वतःच्या विचारांना ऐकू शकते, स्वतःच्या भावना समजून घेऊ शकते. तिला स्वतःच्या अस्तित्वासाठी कोणाच्या उपस्थितीची गरज लागत नाही. तिचा आनंद हा बाहेरून येत नाही, तो आतून उगम पावतो.
ख्यात मानसशास्त्रज्ञ कार्ल गुस्ताव युंग यांनी याबाबत अतिशय खोल निरीक्षणे नोंदवली आहेत. युंग यांच्या मते, ज्या व्यक्तीची अंतर्गत जाणीव, आत्मपरीक्षणाची क्षमता आणि मानसिक वाढ एका ठराविक टप्प्यावर पोहोचते, ती व्यक्ती हळूहळू बाह्य जगातील बनाव, ढोंग आणि वरवरच्या सामाजिक खेळांपासून दूर जाऊ लागते. तिला हे सगळं खोटं वाटू लागतं. लोक जे बोलतात, जे हसतात, जे दाखवतात — त्यामागे असलेली पोकळी तिला स्पष्ट दिसू लागते. आणि अशा वेळी, लोकांमध्ये असूनही ती व्यक्ती स्वतःला वेगळी अनुभवू लागते. युंग म्हणतात की, एकलेपणाचा अर्थ असा नाही की तुमच्या आजूबाजूला कोणीच नाही. एकलेपणा तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा तुमच्या आत असलेले विचार, प्रश्न, कुतूहल, भीती, सत्य तुम्ही इतरांना समजावून सांगू शकत नाही. म्हणजेच ही संवादाची समस्या नसून, ती विचारांच्या खोलीतील फरकाची समस्या असते.
आपण रोज अनुभवतो असे अनेक प्रसंग आहेत. एखाद्या ऑफिसच्या कॅन्टीनमध्ये किंवा घरगुती समारंभात काही लोक एकत्र बसलेले असतात. चर्चा सुरू असते, पण त्या चर्चेचा आशय काय असतो? कोणाचा पगार किती वाढला, कोण कोणाशी फिरतोय, कोणाची गाडी नवीन आहे, कोणाची साडी महाग आहे, कोण कुठे फिरायला गेला. या चर्चा सतत चालू असतात, पण त्यात काहीही सखोल नसते. त्या केवळ माहितीची देवाणघेवाण असते, अर्थाची नाही. आता कल्पना करा की त्या गर्दीत बसलेली एक व्यक्ती अशी आहे जिला या गप्पांमध्ये काहीही रस नाही. तिच्या मनात वेगळे प्रश्न असतात. तिला विश्व कसं चालतं याचं कुतूहल असतं, माणूस असा का वागतो याची उत्सुकता असते, तंत्रज्ञान आपल्याला कुठे घेऊन चाललंय याचा विचार असतो, आयुष्याचा खरा अर्थ काय याचा शोध असतो. जेव्हा ती व्यक्ती या विषयांवर काही बोलायचा प्रयत्न करते, तेव्हा बाकीचे लोक अस्वस्थ होतात. त्यांना हे “जड”, “पकाऊ”, “फालतू” वाटते. मग ती व्यक्ती हळूहळू गप्प होते. ती स्वतःला मागे घेते. ती एकांत पसंत करते.
समाजाला वाटते की ही व्यक्ती समाजापासून पळते आहे. पण प्रत्यक्षात ती स्वतःची मानसिक ऊर्जा वाचवत असते. कारण प्रत्येक संवाद हा ऊर्जेचा खर्च असतो. आणि जर त्या खर्चातून काहीच मिळत नसेल — ना वैचारिक समाधान, ना भावनिक समृद्धी — तर तो खर्च निरर्थक ठरतो.
याच संदर्भात आपण दोन व्यक्तींचा विचार करू शकतो. राहुल आणि समीर. राहुलला रोज संध्याकाळी मित्रांसोबत बाहेर गेल्याशिवाय चैन पडत नाही. त्याला सतत कुणीतरी हवे असते. फोन, भेटी, पार्टी, गोंगाट — याशिवाय तो अस्वस्थ होतो. जर कधीतरी मित्र भेटले नाहीत, तर तो लगेच उदास होतो. त्याच्या आनंदाचं केंद्र बाहेर आहे. समीर वेगळा आहे. त्यालाही मित्र आहेत, पण त्याच्या आनंदासाठी ते आवश्यक नाहीत. शनिवारची संध्याकाळ तो एखादं पुस्तक वाचत, संगीत ऐकत, काहीतरी शिकत, किंवा फक्त शांत बसून घालवू शकतो. आणि तो त्यात आनंदी असतो. समाज राहुलला “मिळनसार” म्हणतो आणि समीरला “विचित्र”. पण मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर समीर अधिक स्वायत्त आहे. कारण त्याचा आनंद स्वतःच्या आतून येतो. तो कुणावर अवलंबून नाही.
बऱ्याचदा आपण ज्या नात्यांना “मैत्री” म्हणतो, ती प्रत्यक्षात भावनिक परावलंबित्व असते. दोन लोक एकमेकांशी जोडलेले असतात, पण ते एकमेकांना बळ देण्यासाठी नाही, तर एकमेकांवर टेकण्यासाठी. एक व्यक्ती कायम दुःखी, गोंधळलेली, अस्थिर असते आणि दुसरी व्यक्ती सतत तिला सावरण्याचे काम करत असते. या नात्यात समतोल नसतो. ही देवाणघेवाण नसून, एकतर्फी ओढ असते. प्रगत मानसिक जाणीव असलेली व्यक्ती अशा नात्यांमध्ये गुदमरते. तिला वाटते की, जर समोरची व्यक्ती स्वतःची जबाबदारी स्वतः घेऊ शकत नसेल, तर ते नातं ओझं बनतं. म्हणून ती हळूहळू मागे हटते. समाज याला अहंकार म्हणतो. पण प्रत्यक्षात ही चेतासंस्थेची स्व-रक्षण प्रक्रिया असते. सतत इतरांच्या भावनिक ओझ्याखाली राहिलं, तर स्वतःची मानसिक रचना कोसळू शकते, हे अशा व्यक्तीला कळत असतं.
कार्ल युंग यांनी “परसोना” ही संकल्पना मांडली. परसोना म्हणजे समाजात वावरताना आपण घालतो तो मुखवटा. ऑफिसमध्ये एक चेहरा, कुटुंबात दुसरा, मित्रांत तिसरा. हे मुखवटे काही प्रमाणात आवश्यक असतात. पण समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा माणूस या मुखवट्यांनाच आपलं खरं रूप समजू लागतो. सामान्य लोकांना हा फरक जाणवत नाही. पण ज्यांची जाणीव तीक्ष्ण असते, त्यांना हा खोटेपणा अस्वस्थ करतो.
एखाद्या पार्टीत खोटं हसणं, मनातून नको असतानाही गोड बोलणं, आतून मत्सर असतानाही वरून कौतुक करणं — हे सगळं पाहून अशी व्यक्ती थकते. तिला वाटतं की हे सगळं एक नाटक आहे. आणि या नाटकापेक्षा स्वतःच्या एकांतात स्वतःशी प्रामाणिक राहणं तिला जास्त योग्य वाटतं.
सखोल विचार करणाऱ्या व्यक्तीसाठी वरवरच्या गप्पा म्हणजे कमी प्राणवायू असलेल्या खोलीत बसण्यासारख्या असतात. श्वास चालतो, पण दम लागतो. प्रत्येक निरर्थक संवाद तिची मानसिक ऊर्जा कमी करत असतो. म्हणून ती अशा संवादांपासून दूर राहते. ही पळ काढणे नसून निवड असते. आजच्या सोशल मीडियाच्या काळात बाह्य मान्यतेला फार महत्त्व दिलं जातं. आपण कुठे गेलो, काय विकत घेतलं, काय खाल्लं — हे सगळं जगाला दाखवायची घाई असते. लाईक्स आणि कमेंट्स म्हणजेच आपली किंमत, असं समजलं जातं. पण ज्यांची अंतर्गत रचना मजबूत असते, त्यांना या मान्यतेची गरज नसते. त्यांचा अनुभव त्यांच्यासाठी पुरेसा असतो.
राहुल ट्रेकला जाऊन शेकडो फोटो काढतो आणि लगेच सोशल मीडियावर टाकतो. लोकांनी काय प्रतिक्रिया दिली यावर त्याचा आनंद अवलंबून असतो. समीर तिथे जातो, शांततेचा अनुभव घेतो, आणि तो अनुभव स्वतःपुरता ठेवतो. त्याला माहित असतं की आनंद हा आतला असतो, बाहेर दाखवण्याचा विषय नसतो.
युंग यांनी असा इशारा दिला होता की समूह हा व्यक्तीची अस्मिता चिरडतो. समूहात राहण्यासाठी आपल्याला आपली वेगळेपणाची धार बोथट करावी लागते. वेगळा विचार केल्यास बहिष्काराची भीती असते. पण प्रगत मानसिक आरोग्य असलेली व्यक्ती स्वतःच्या वैयक्तिकतेचा बळी देत नाही. तिला माहित असतं की कळपात सुरक्षितता असते, पण सत्य आणि विकास एकटेपणातच घडतो. म्हणूनच, जर तुम्हाला गर्दीपेक्षा शांतता प्रिय असेल, मित्र कमी असतील, एकटे फिरायला आवडत असेल, स्वतःच्या विचारांत रमायला आवडत असेल — तर स्वतःला दोष देऊ नका. तुम्ही आजारी नाही आहात. तुम्ही वेगळे आहात. आणि कदाचित अधिक जागरूक आहात. तुमचा एकांत ही तुमचा किल्ला आहे. तिथेच तुमचे खरे विचार जन्म घेतात. तिथेच तुम्ही स्वतःला ओळखता. जग तुम्हाला एकटे म्हणेल. पण तुम्हाला माहित असतं — तुम्ही स्वयंपूर्ण आहात.
