मुखवट्यांच्या पलीकडे

लोअर परळच्या 'एमराल्ड हाईट्स' टॉवरची ती चकचकीत लिफ्ट १८ व्या आणि १९ व्या मजल्याच्या मध्ये अचानक एक मोठा झटका देऊन थांबली. एसीचा सुखावणारा 'हम्म' असा आवाज बंद झाला आणि त्या सहा बाय सहाच्या स्टील बॉक्समध्ये मुंबईच्या दमट उकाड्याने आणि भयाण शांततेने प्रवेश केला.

त्या एकाच लिफ्टमध्ये चार वेगवेगळ्या जगांचे प्रतिनिधी अडकले होते.

एका कोपऱ्यात रिया उभी होती. तेवीस वर्षांची, नुकतीच एमबीए झालेली. तिच्या अंगावरचं ब्लेझर तिला थोडं सैल होतं, पण तिने ते प्रतिष्ठेचं लक्षण म्हणून अंगावर वागवलं होतं. तिच्या हातातली फाईल थरथरत होती. तिच्या मनात भीती इंटरव्ह्यू चुकण्याची होतीच, पण त्याहून मोठी भीती होती अपयशाची. तिला आजही आठवत होते ते दिवस, जेव्हा तिच्या पायात घुंगरू असायचे. ती एक उत्तम 'कथक' नर्तिका होती. पण बापाच्या एका वाक्याने "नाचून पोट भरत नाही रिया, प्रॅक्टिकल हो"—तिने घुंगरू कपाटात कोंबले आणि लॅपटॉप हातात घेतला. आज ती MBA करून त्याच 'प्रॅक्टिकल' जगाच्या दारात उभी होती, पण आतून ती रडत होती.

दुसरे होते डॉ. देशपांडे. पन्नाशी ओलांडलेले, शहरातले टॉपचे कार्डिओलॉजिस्ट. त्यांच्या मनगटावरचं रोलेक्स घड्याळ त्यांच्या वेळेची किंमत सांगत होतं. ते अस्वस्थपणे टायची गाठ सैल करत होते. कॉलेजमध्ये असताना बासरी वाजवणारे देशपांडे, गोल्ड मेडलच्या शर्यतीत असे धावले की बासरीचा सूर मागेच राहिला. त्यांनी अवाढव्य घर बांधलं, पण त्यात राहायला त्यांचा मुलगा आणि पत्नी तयार नव्हते. आज ते 'यशस्वी' होते, पण त्या लिफ्टमध्ये एकटे होते.

तिसरा होता सुरेश. एक मध्यमवयीन कारकून. अंगावर साधा, काही ठिकाणी विटलेला शर्ट. हातात बटाटेवड्याचा वास येणारी टिफिनची पिशवी. सुरेशच्या आयुष्यात १० वर्षांपूर्वी एक मोठं वादळ येऊन गेलं होतं. त्याने सुरू केलेला छोटा व्यवसाय बुडाला होता, रस्त्यावर येण्याची वेळ आली होती. त्या धक्क्यातून सावरताना त्याला नाटकाची, साहित्याची ओढ लागली. आज तो दिवसा कारकून असला, तरी संध्याकाळी एका हौशी रंगमंचावर राजाची भूमिका करायचा. त्याला गमावण्यासारखं काहीच नव्हतं, त्यामुळे त्याच्या चेहऱ्यावर एक विचित्र शांतता होती.

आणि मध्यभागी उभी होती अंजली. चाळीशीची एक अतिश्रीमंत गृहिणी. अंगावर लाखांची शिफॉन साडी आणि गळ्यात हिऱ्यांचा हार. ती दिसताना 'मिसेस विक्रम ओबेरॉय' म्हणून दिसत होती, पण आतमध्ये ती अजूनही 'जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स' ची ती जुनी विद्यार्थिनी होती, जिची आर्किटेक्ट होण्याची स्वप्नं लग्नाच्या मांडवातच जळाली होती. "आमच्या घरच्या सुना नोकरी करत नाहीत," या एका वाक्याखातर तिने आपली स्केचबुक्स रद्दीत दिली होती आणि आता ती फक्त पार्ट्यांच्या मेनू कार्डवर डिझाईन करण्यात धन्यता मानत होती.

"देवा, प्लीज नाही!" रियाचा संयम सुटला. तिने इमर्जन्सी बटण जोरात दाबलं. "माझा इंटरव्ह्यू आहे! ही संधी गेली तर माझं करिअर संपलं!"

डॉ. देशपांडे वैतागले. "शांत हो मुली. आरडाओरडा करून वीज येणार नाहीये. माझी ब्रीच कँडीला सर्जरी आहे, मी करतोय का तमाशा?"

सुरेशने शांतपणे खिशातून रुमाल काढला आणि घाम पुसला. "साहेब, मुंबईची लाईट आणि नशीब, आपल्या रागावर चालत नाही. येईल तेव्हा येईल."

रिया खाली बसली, गुडघ्यात डोकं घालून हुंदके देऊ लागली. "तुम्हाला कळणार नाही. लोक म्हणतात २० ते २५ हीच वयाची 'सुवर्णवर्षं' असतात. आत्ता नाही 'सेटल' झालो, तर आयुष्यभर स्ट्रगल आहे. मला त्या टाइमलाईनवर चालावंच लागेल."

रियाचे ते 'टाइमलाईन' आणि 'सुवर्णवर्षं' हे शब्द ऐकून शांत उभ्या असलेल्या अंजलीच्या मनात काहीतरी हललं. आज सकाळीच वाचलेला तो लेख आणि तिचं स्वतःचं २० वर्षांपूर्वीचं आयुष्य, सगळं समोर आलं.

"टाइमलाईन..." अंजली पुटपुटली. "जन्माला आल्यापासून आपल्याभोवती एक कुंपण घातलं जातं, नाही का?"

रियाने रडवेल्या डोळ्यांनी वर पाहिलं.

अंजली पुढे झाली. तिचा तो 'सोशलाईट' वागण्याचा डौल आता गळून पडत होता. "अगं, पाळण्यात असल्यापासून आपल्या कानात कुजबुज सुरू होते— 'बाळा, पळ. शर्यत लागली आहे.' आणि आपण वेड्यासारखे धावतो. कुणीतरी आखून दिलेल्या रेषेवरून."

तिने डॉक्टरांकडे पाहिलं. "मी पण हेच केलं. शिक्षण, नोकरी, लग्न... समाजाच्या त्या 'चेकबॉक्स'वर टिकमार्क करताना मी स्वतःलाच विसरले. मी आर्किटेक्ट होणार होते, माहिती आहे? जुन्या वास्तू जपणं माझं स्वप्न होतं. पण मी 'मिसेस ओबेरॉय' होणं निवडलं. तो 'लोभसपणा' एक मुखवटा होता. लोकांच्या टाळ्यांसाठी तयार केलेला प्लास्टिकचा चेहरा! त्याने मला हिऱ्यांचे दागिने दिले, पण माझी पेन्सिल आणि कागद हिरावून नेला."

डॉक्टर उपरोधाने हसले. "मॅडम, त्यालाच तडजोड म्हणतात. आणि बघा, आज तुम्ही सुखात आहात."

"सुखात?" अंजलीचा आवाज कापरा झाला. "डॉक्टर, हे सुख नाही, हा सोन्याचा पिंजरा आहे. तुम्ही सांगा, इतके मोठे डॉक्टर आहात, शेवटचं कधी मनसोक्त हसला होतात? तुमच्या त्या रोलेक्सने तुम्हाला वेळ दाखवली, पण 'जगण्यासाठी' वेळ दिला का?"

डॉक्टरांचा चेहरा पडला. त्यांना त्यांच्या कपाटातल्या धूळ खात पडलेल्या बासरीची आठवण झाली. मुलाचा वाढदिवस विसरल्यामुळे झालेला बायकोचा तो अबोला आठवला. ते गप्प झाले.

अंजली पुढे बोलत राहिली, "आज चाळिशीच्या उंबरठ्यावर मला वाटतंय, मी माझं आयुष्य जगलेच नाही. कुणी दुसऱ्याने लिहिलेल्या नाटकाची तालीम करत होते मी इतकी वर्षं. हे 'मिडलाईफ क्रायसिस' नाहीये, हा साक्षात्कार आहे. मुखवटा गळून पडताना होणारी ही वेदना म्हणजे पुनर्जन्म आहे."

तिने सुरेशकडे पाहून विचारलं, "लोक म्हणतात 'सेटल' व्हा. दादा, तुम्ही सांगा, सेटल म्हणजे नक्की काय?"

सुरेशने एक निर्मळ हसू फेकलं. त्याला १० वर्षांपूर्वीचा आपला तो पडता काळ आठवला, ज्याने त्याला जगायची खरी किंमत शिकवली होती.

"मॅडम," सुरेश म्हणाला, "साचलेलं पाणी सेटल असतं, पण त्याला वास येतो. वाहती नदी कधीच सेटल नसते, ती फक्त वाहत असते. मी आयुष्यात एकदा खूप वाईट पडलो होतो, तेव्हा कळलं की पडण्यात भीती नाही, पडून राहण्यात भीती आहे. मी आता कारकून आहे, पण संध्याकाळी मी रंगमंचावर राजा असतो. मी माझ्या अटींवर जगतो. तेच माझं यश."

रिया हे सगळं ऐकत होती. तिने विचारलं, "पण मग... आता उशीर नाही झाला?"

"उशीर?" अंजली हसली. "स्वतःच्या उणिवांवर प्रेम करायला शिकणं आणि नव्याने सुरुवात करणं, याला कधीच उशीर नसतो. मला आता 'यशस्वी' व्हायचं नाहीये, तर 'अस्सल' व्हायचंय. मला पुन्हा स्केचबुक हातात घ्यायचंय."

तेवढ्यात एसीचा आवाज आला. लाईट लागली. लिफ्ट पुन्हा सुरू झाली.

अंजली रियाकडे वळली. तिने रियाचा हात हातात घेतला. "बाळा, तो इंटरव्ह्यू दे. नोकरी कर. पण त्या नोकरीसाठी तुझे घुंगरू विकू नकोस. श्वास घे."

लिफ्ट १९ व्या मजल्यावर उघडली.

रिया बाहेर पडली, तेव्हा तिच्या खांद्यावरचं ओझं कमी झालं होतं. तिने ठरवलं होतं, नोकरी लागली तरी वीकेंडला ती पुन्हा डान्स क्लास जॉईन करेल.

डॉक्टर बाहेर पडले. त्यांनी घड्याळाकडे पाहिलं नाही. त्यांनी मनाशी ठरवलं, आज घरी गेल्यावर धूळ खात पडलेली बासरी शोधून काढायची.

सुरेश आपली टिफिन बॅग घेऊन आनंदाने गुणगुणत निघून गेला. त्याला माहीत होतं, आज संध्याकाळी त्याला पुन्हा 'पात्रात' जगायचं आहे.

अंजली तिथेच उभी राहिली. लिफ्टच्या आरशात तिने स्वतःचा चेहरा पाहिला. तोच चेहरा, पण आता त्यावरचा 'परफेक्ट' दिसण्याचा दबाव निघून गेला होता.

काही आठवड्यांनंतर...

त्या लिफ्टच्या प्रसंगाने अंजलीच्या आयुष्याचा 'फ्लोअर'च बदलला होता.

पहिल्या आठवड्यात, तिच्या डायरीत 'बोटोक्स अपॉइंटमेंट' होती. तिने ती खोडून काढली. त्याऐवजी तिने दादरच्या मार्केटमध्ये जाऊन कॅनव्हास आणि रंगांचे डबे विकत घेतले. गर्दीतल्या धक्काबुक्कीत तिला जिवंतपणा जाणवला.

दुसऱ्या आठवड्यात, तिच्या घरी एक हाय-प्रोफाईल डिनर पार्टी होती. विक्रमने तिला 'ती' एमराल्डची साडी नेसायला सांगितली होती. पण अंजली बाहेर आली ती एका साध्या, सुती साडीत. चेहऱ्यावर मेकअपचा थर नव्हता, फक्त एक आत्मविश्वास होता.

जेव्हा एका पाहुणीने म्हटलं, "अहो, आर्किटेक्चर वगैरे आता आमच्या वयात काय करायचं? मुलांकडे लक्ष द्यावं."

तेव्हा जुनी अंजली गप्प बसली असती. पण नवीन अंजली शांतपणे म्हणाली, "मुलांना वाढवणं हे काम आहे, पण स्वतःला मारून टाकणं हे कर्तव्य नाही. मी पुन्हा कॉलेज जॉईन करतेय. व्हिजिटिंग फॅकल्टी म्हणून."

विक्रम थक्क होऊन बघत होता, पण अंजलीच्या डोळ्यात अशी चमक होती की तो काही बोलू शकला नाही.

एका महिन्यानंतर, अंजलीला एक पार्सल मिळालं. त्यात 'वपु काळ्यां'चं एक पुस्तक आणि एक चिठ्ठी होती.

"लिफ्टमधल्या ताईंसाठी... मला नोकरी मिळाली. पण मी कालच एका डान्स एकॅडमीत ऍडमिशन पण घेतली. मी आता धावत नाहीये, मी आता नाचतेय. थँक्यू. - रिया."

अंजली बाल्कनीत येऊन बसली. समोर अथांग समुद्र होता. तिने हातात चारकोल पेन्सिल घेतली आणि कोऱ्या कागदावर एक रेष ओढली. ती रेष वाकडी होती, पण ती तिची होती.

तिचा मुखवटा गेला होता. आता फक्त ती होती—अस्सल, शांत आणि प्रवाही.

कारण आयुष्याचा उत्तरार्ध आता सुरू झाला होता—इतरांच्या टाळ्यांसाठी नाही, तर स्वतःच्या समाधानासाठी!