टीव्ही, मोबाइल आणि इंटरनेट : आधुनिक जगातील अदृश्य कैद

 आजच्या काळात स्क्रीनचे महत्त्व खूप वाढले आहे आणि हे बदल प्रत्येकाच्या दैनंदिन जीवनात स्पष्ट दिसतात. सकाळी उठल्याबरोबर हातात येणारा मोबाइल, नंतर टीव्हीवर दिसणाऱ्या बातम्या, दिवसभर इंटरनेटवर चालणाऱ्या गोष्टी, मेसेज, फोटो, व्हिडिओ, लाईक्स, कमेंट्स, नोटिफिकेशन्स—या सगळ्यांनी आपले लक्ष सतत स्क्रीनकडे वळवून ठेवले आहे. जणू काही स्क्रीन आपल्या दिवसातील प्रत्येक क्षणात मिसळून गेले आहे. पूर्वी लोकांच्या जगण्याचा आधार घर, शाळा, मित्र, खेळ, पुस्तकं, निसर्ग, घरातील संवाद, मोकळा वेळ, अंगणात खेळ, रस्त्यावरची धावपळ, नदी-डोंगर–माळरान यांच्यात विखुरलेला असायचा. पण आता हे सर्व हळूहळू बाजूला सरकत गेले आणि जगण्याचा मोठा भाग स्क्रीनच्या चौकटीत अडकत गेला. या स्क्रीनमुळे माणसांना अनेक सोयी उपलब्ध झाल्या, जगाशी जोडल्या जाण्याची क्षमता वाढली, माहिती मिळणे सोपे झाले, शिक्षण-मनोरंजन सहज मिळू लागले, पण या सर्वांसोबत एक अदृश्य कैद आपल्याला घट्ट पकडायला लागली. ही कैद कुठल्याही भिंतीने बनलेली नाही, कोणी आपल्याला दोराने बांधत नाही, कोणी जबरदस्ती करत नाही, तरीही ही कैद आपल्या मनावर, विचारांवर, लक्षावर, भावनांवर आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या वेळेवर हळूहळू ताबा मिळवत जाते. स्क्रीन आपले डोळे पकडत नाही, पण आपले लक्ष पकडते; ते आपले हात धरत नाही, पण आपला वेळ हिरावून घेते; ते आपल्याशी बोलत नाही, पण आपल्या भावनांना सतत हलवत ठेवते; ते आपल्यासमोर उभे राहत नाही, पण आपल्या मनात मात्र सतत उपस्थित असते. त्यामुळे हे बदल विद्यार्थ्यांना, मुलांना आणि तरुणांना समजून घेणे खूप गरजेचे आहे. आजच्या पिढीचे जीवन मोबाइल, व्हिडिओ, गेम्स, सोशल मीडिया, रील्स, शॉर्ट्स, मेसेज आणि नोटिफिकेशन्समध्ये इतके गुंतले आहे की कधी हे सर्व त्यांच्या वेळेवर नियंत्रण मिळवतात ते कळतही नाही. त्यामुळे स्क्रीन आपल्याला कधी आणि कसे नियंत्रित करू लागते, आपण त्याच्या वापरात कुठे थांबायला हवे, कोणत्या गोष्टींमध्ये सावध राहायला हवे, हे सर्व साध्या भाषेत आणि सोप्या उदाहरणांसह समजणे खूप महत्त्वाचे आहे. कारण स्क्रीनचा वापर चुकीचा नाही, पण स्क्रीन आपल्यावर हुकूमत करू लागली तर मात्र जीवनाच्या अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी हातातून सुटू लागतात. म्हणूनच या बदलांना स्पष्ट समजून घेणे, त्यांच्याशी योग्य अंतर ठेवणे आणि त्यांचा योग्य उपयोग करणे—हे आजच्या काळातील प्रत्येक विद्यार्थ्याने शिकणे आवश्यक आहे.

स्क्रीन जास्त पाहण्यामागे एक साधी गोष्ट असते. मोबाइल, टीव्ही किंवा टॅबमध्ये काहीतरी असे असते की मेंदूला लगेच आनंद मिळतो. हा आनंद खूप छोटा असतो, पण वारंवार मिळत राहतो. म्हणून मेंदू पुन्हा पुन्हा तेच शोधू लागतो. जेव्हा व्हिडिओ स्क्रोल केला जातो तेव्हा अचानक एखादा मजेदार किंवा आकर्षक व्हिडिओ दिसतो आणि लगेच एक छोटा आनंद मिळतो. गेममध्ये एखादी लेव्हल जिंकली तर “लेव्हल अप” मिळते आणि पुन्हा उत्सुकता वाढते. एखादा फोटो टाकला की “लाईक्स” मिळतात आणि मन खुश होते. कुणाचा मेसेज आला तर छान वाटते, लक्ष वेधले गेले असे वाटते. कुठल्याही अॅपचे नोटिफिकेशन आले की मेंदू क्षणभर सजग होतो, उत्सुकता वाढते आणि पुन्हा स्क्रीन उघडण्याची इच्छा होते. हे सगळे आनंद खूप छोटे असतात, पण ते वारंवार मिळत असल्यामुळे मनाला त्याची सवय लागते.
ही सवय कशी तयार होते हे पाहिले तर ती अगदी चॉकलेटच्या उदाहरणासारखी वाटते. एखाद्या मुलाला चॉकलेट आवडते. आई दररोज थोडंसं चॉकलेट देते. हळूहळू मुलाला दररोज चॉकलेट मिळाल्याची सवय लागते. एक दिवस चॉकलेट दिलं नाही तर मुलाला विचित्र वाटतं, मन चुळबुळ करत राहतं. तसंच मोबाइल, व्हिडिओ, गेम, सोशल मीडिया यांच्याबाबतीत घडतं. छोट्या छोट्या गोष्टींमुळे मेंदू आनंदी होतो आणि मग पुन्हा तेच मिळावं म्हणून हात आपोआप स्क्रीनकडे जात राहतो.
म्हणजेच स्क्रीन पाहणे हे नेहमीच मोठ्या कारणांमुळे नसतं. अनेक वेळा ते अगदी छोट्या, पण वारंवार मिळणाऱ्या आनंदामुळे होतं. या छोट्या बक्षिसांमध्ये एवढी ताकद असते की मेंदू त्याला नाही म्हणू शकत नाही. म्हणूनच स्क्रीनकडे आपोआप लक्ष जात राहते आणि वेळ कसा जातो कळतच नाही.
आपला मेंदू लाखो वर्षांपूर्वी नैसर्गिक वातावरणात विकसित झाला. त्या काळात आजच्या सारखी चमकणारी स्क्रीन, सतत बदलणारी चित्रे, रंगीबेरंगी जाहिराती, मोठे आवाज, गोंगाट, सतत येणाऱ्या माहित्या किंवा सतत चालणारे मनोरंजन नव्हते. मेंदू प्रामुख्याने शांत वातावरणातच काम करत असे. आसपास झाडांची सळसळ, पक्ष्यांचे आवाज, नद्या-वाऱ्याचे मंद संगीत, हीच त्याची सवय होती. पण आजच्या काळात मेंदूला सतत वेगवेगळ्या स्क्रीनमधून आलेल्या माहितीला सामोरे जावे लागते. मोबाईलवरील व्हिडिओ, पटकन स्क्रोल होणाऱ्या रील्स, सतत चमकणाऱ्या जाहिराती, डोळे खिळवून ठेवणारे फोटो, लक्ष खेचणारी गेम्स, अचानक येणाऱ्या नोटिफिकेशन्स, सतत वाजणारे मेसेज अलर्ट, हे सारे मिळून मेंदूला क्षणाक्षणाला धक्का देतात. मेंदूला एक सेकंदही शांत बसू दिले जात नाही. तो पुन्हा पुन्हा नवी माहिती बघतो, ऐकतो आणि तिला समजून घेण्यासाठी स्वतःला तयार ठेवतो. त्यामुळे त्याचा थकवा वाढत जातो. हे अगदी तसेच होते जसे एखाद्या शांत तलावात कोणी दर मिनिटाला छोटे छोटे दगड फेकत असेल. तलावातील पाणी एका क्षणासाठीही स्थिर राहू शकत नाही. सतत उठणाऱ्या लहरींमुळे त्याची शांतता हरवते. तलाव शांत व्हायचा असेल तर दगड पडणं थांबायला हवं. त्याचप्रमाणे आपल्या मेंदूची अवस्था स्क्रीनमुळे सतत व्यस्त बनते. मेंदूला शांत बसायला वेळच मिळत नाही. दर काही सेकंदांत येणारा नवीन व्हिडिओ, नवीन सूचना, नवीन फोटो किंवा गेममध्ये जिंकण्याचा आनंद ही सगळी उत्तेजना त्याला सतत कार्यरत ठेवते. त्यामुळे मेंदू सतत “व्यस्त मोड” मध्ये अडकतो आणि नैसर्गिक शांततेचा अनुभव मिळत नाही. असा सतत ताण घेतल्याने त्याचे लक्ष विचलित होते, एकाग्रता कमी होते आणि मन शांत वाटत नाही. मेंदूला खरं तर थोडा वेळ मिळायला हवा, ज्यामध्ये तो शांत श्वास घेऊ शकेल, विचार मांडू शकेल, स्वतःला स्थिर ठेवू शकेल. पण स्क्रीनमुळे हा नैसर्गिक आराम हरवत जातो आणि मेंदू सतत गोंधळलेल्या अवस्थेत राहतो.
टीव्ही आणि इंटरनेट कसे अदृश्य कैद बनवतात, यामागे साधे पण प्रभावी तंत्रज्ञानाचे गुपित लपलेले असते. लोक म्हणतात की ते मोबाइल स्वतःच्या इच्छेने वापरतात, कुणी त्यांना जबरदस्ती करत नाही, इंटरनेट त्यांच्या नियंत्रणात आहे. पण खरी गोष्ट वेगळी असते. मोबाइल आणि इंटरनेटचे डिझाइनच असे तयार केलेले असते की वापरकर्त्याने शक्य तितका वेळ स्क्रीनकडेच पाहत राहावे. तंत्रज्ञान कंपन्या वापरकर्त्याच्या वेळेला सर्वांत महत्त्व देतात. त्यासाठी त्या अशा युक्त्या वापरतात ज्यामुळे मेंदू आपोआप स्क्रीनकडे खेचला जातो. अनंत स्क्रोल ही त्यातील पहिली युक्ती. स्क्रीन वरून खाली ओढले की नवे व्हिडिओ, नवी माहिती, नवे फोटो, नवीन पोस्ट सतत येत राहतात आणि त्याला कधीही शेवट नसतो. मेंदूला प्रत्येक नवीन गोष्ट ‘आणखी एक पाहू’ असा छोटासा आनंद देत राहते. हा छोटा आनंद पुन्हा पुन्हा मिळवण्यासाठी मेंदू हाताला पुन्हा स्क्रोल करायला लावतो, आणि अशा रीतीने वापरकर्ता कित्येक मिनिटे, तास न कळत स्क्रीनमध्ये अडकत जातो. दुसरी युक्ती म्हणजे चमकदार रंग, आकर्षक बटणे आणि डोळ्यांना भुरळ घालणारी डिझाइन्स. तांत्रिक तज्ज्ञ मानसशास्त्र वापरून असे रंग निवडतात जे मेंदूला सर्वात जास्त उत्तेजित करतात. जशी छोटे किडे तेजस्वी बल्बकडे नकळत उडत जातात, तसाच मानवी मेंदू तेजस्वी स्क्रीनकडे ओढला जातो. तिसरी युक्ती म्हणजे नोटिफिकेशनचे आवाज. एखादी घंटा वाजल्यासारखे ‘टिंग’ किंवा ‘डिंग’ मेंदूला अचानक सतर्क करते. हा परिणाम पावलोव्हच्या प्रयोगावर आधारित आहे, ज्यात प्राण्यांना विशिष्ट आवाजाशी ‘बक्षीस’ जोडले जाते. तसाच परिणाम मोबाइलही वापरकर्त्यावर करतो, आवाज येताच हात आपोआप मोबाइलकडे जातो आणि स्क्रीन उघडली जाते. चौथी युक्ती म्हणजे लाईक्स, कॉमेंट्स आणि शेअर्स यांचे डिजिटल बक्षीस. एखादा फोटो पोस्ट केल्यानंतर मिळणारा प्रत्येक लाइक, प्रत्येक कॉमेंट, प्रत्येक प्रतिक्रिया मेंदूला छोटासा आनंद देते. हा आनंद डोपामिन नावाच्या रसायनामुळे मिळतो आणि डोपामिन मानवाला पुन्हा पुन्हा तेच काम करण्यास प्रवृत्त करतो. त्यामुळे वापरकर्ता नवीन फोटो टाकतो, पुन्हा नोटिफिकेशन येते, पुन्हा आनंद मिळतो आणि हा चक्र अखंड चालूच राहतो. अशा सर्व युक्त्या एकत्र येऊन इंटरनेट आणि मोबाइल ही उपकरणे बाहेरून साधी दिसत असली तरी आतून अतिशय हुशारीने तयार केलेली ‘अदृश्य कैद’ ठरतात जिथे वापरकर्ता स्वतःला नियंत्रणात असल्याचे समजतो, परंतु प्रत्यक्षात नियंत्रण तंत्रज्ञानाच्या हातात असते.
सोशल मीडिया स्वतःला स्वातंत्र्य देणारे माध्यम असल्याचे सांगतो, विचार व्यक्त करण्याचे स्वातंत्र्य, फोटो शेअर करण्याची मोकळीक आणि स्वतःला हवे तसे दाखवण्याची संधी. परंतु या स्वातंत्र्याच्या आड एक अदृश्य कैद तयार होत जाते. व्यक्ती आपल्या दैनंदिन साध्या रूपाकडे दुर्लक्ष करून केवळ सर्वात सुंदर, आकर्षक आणि परिपूर्ण प्रतिमा जगासमोर ठेवू लागते. फिल्टर लावलेले, सजवलेले, नीट निवडलेले क्षणच बाहेर पडतात आणि खऱ्या आयुष्यातील नैसर्गिक अवस्था मागे पडते. त्याच वेळी इतरांनी पोस्ट केलेल्या चमकदार प्रतिमा पाहताना मनात तुलना जन्म घेते. दुसर्‍यांचे आयुष्य अधिक चांगले आहे, ते अधिक आनंदी आहेत, त्यांचे यश जास्त आहे अशी भावना निर्माण होऊ लागते. “मी इतका चांगला नाही”, “माझे आयुष्य असे का नाही”, “इतर सगळे पुढे गेले आणि मी मागेच राहिलो” अशा विचारांचा भार वाढत जातो. ही तुलना हळूहळू असुरक्षिततेमध्ये रूपांतरित होते आणि आत्मविश्वास कमी करत जाते. वाढती असुरक्षितता व्यक्तीला पुन्हा-पुन्हा सोशल मीडियाकडे ढकलते, कारण तिथे मिळणारे लाईक्स आणि प्रतिक्रिया काही क्षणांचा तात्पुरता आनंद देतात. तोच छोटा आनंद पुढील पोस्ट टाकायला भाग पाडतो आणि अशाच प्रकारे व्यसनाचे चक्र तयार होत राहते. सोशल मीडिया मुक्तता देतो असे वाटत असले तरी प्रत्यक्षात व्यक्ती स्वतःच्या हातांनीच स्वतःसाठी एक मानसिक कैद तयार करू लागते.
अल्गोरिदम म्हणजे मोबाईलमध्ये राहणारा एक अदृश्य शिक्षक आणि अदृश्य निरीक्षक. तो सतत पाहत राहतो की वापरकर्ता कोणते व्हिडिओ जास्त बघतो, कोणत्या गोष्टीवर किती वेळ थांबतो, कोणत्या पोस्टला लाईक करतो, कोणत्या गोष्टीवर रागावतो किंवा कोणत्या विषयावर जास्त लक्ष देतो. वापरकर्त्याच्या या सगळ्या सवयी तो शांतपणे, काहीही न सांगता लक्षात ठेवतो. त्यानंतर तो अगदी त्या-त्या प्रकारच्या अजून गोष्टी वापरकर्त्याला पुढे पुढे दाखवत राहतो, जणू काही त्या व्यक्तीच्या आवडी-निवडी त्याला पूर्णपणे समजल्या आहेत. अशा प्रकारे तो सतत नवे व्हिडिओ, पोस्ट, चित्रं, बातम्या, किंवा इतर सामग्री देत राहतो, जी वापरकर्त्याला आकर्षक वाटेल.
याचा परिणाम असा होतो की वापरकर्त्याला वाटते की “अरे वा, ही माहिती माझ्यासाठीच आहे, मला आवडणारीच आहे.” पण प्रत्यक्षात पाहिलं तर अशी आवड निर्माण करण्यात अल्गोरिदमचा मोठा वाटा असतो. तो काय दाखवायचं आणि काय लपवायचं हे ठरवतो आणि हळूहळू वापरकर्त्याच्या विचारांचा आणि आवडीचा मार्ग तोच बदलत राहतो. त्यामुळे व्यक्तीला वाटतं की तिचे विचार पूर्णपणे तिचेच आहेत, ती स्वतः निर्णय घेत आहे. पण वास्तविकतेत तिच्या मनात कोणत्या गोष्टी वाढवायच्या आणि कोणत्या कमी करायच्या हे सगळं कुणीतरी अदृश्यपणे ठरवत असतं.
टीव्ही आणि न्यूज चॅनेल नेहमीच सांगतात की ते वास्तव दाखवतात, पण खरं वास्तव नेमकं काय असतं, हा प्रश्न विचारला तर लक्षात येतं की वास्तव म्हणजे हजारो घटना, शेकडो प्रसंग, असंख्य दृष्टिकोन. समाजात रोज असंख्य गोष्टी घडत असतात, पण त्या हजार घटनांपैकी माध्यमांनी निवडलेल्या फक्त काही घटनाच लोकांसमोर येतात. या निवडीच्या प्रक्रियेतच सर्वात मोठं नियंत्रण दडलेलं असतं. कारण लोकांना जे दिसतं, जे ऐकू येतं, जे कळतं, ते त्यांच्या जगाबद्दलची समज घडवत असतं. हजार घटना घडल्या, पण माध्यमांनी त्यापैकी फक्त दहा घटना निवडल्या, तर त्या दहा घटनांवरच लोकांची मतं, विचार आणि भावना तयार होतात. उरलेल्या शेकडो घटनांचं अस्तित्व लोकांच्या दृष्टीने नसल्यासारखं होतं.
यापेक्षा आणखी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे निवडलेल्या घटनांचं सादरीकरण कसं केलं जातं. कोणती गोष्ट मोठी करून दाखवायची, कुठे तीव्र शब्द वापरायचे, कुठे शांत शब्द वापरायचे, कोणाचा आवाज पुढे आणायचा, कोणाचे मत लपवायचे, या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे “दिसणारं वास्तव” हे नेहमीच “घडलेलं वास्तव” नसतं. कधी एखादी घटना खूप लहान असते, पण ती सतत दाखवल्याने ती फार मोठी वाटू लागते. कधी एखादी मोठी घटना असते, पण ती जाणीवपूर्वक कमी दाखवल्याने लोकांना ती महत्वाची वाटतच नाही. काही वेळा शब्दांमध्ये बदल करूनच संपूर्ण अर्थ बदलून जातो. उदाहरणार्थ, एखाद्या घटनेसाठी “हल्ला” हा शब्द वापरला की लोकांची प्रतिक्रिया वेगळी, आणि त्याच घटनेसाठी “गैरसमज” किंवा “वाद” हे शब्द वापरले की प्रतिक्रिया पूर्ण वेगळी. शब्दांची निवड हीदेखील नियंत्रणाचाच एक भाग असतो.
माध्यमं वास्तव फक्त दाखवत नाहीत, तर वास्तव घडवतात. लोक जगाला जसा आहे तसा पाहत नाहीत, तर जसा त्यांना दाखवला जातो तसा पाहतात. एका अर्थाने माध्यमं समाजाच्या चष्म्याचं काम करतात, तो चष्मा कसा आहे, त्याचा रंग कसा आहे, आणि त्यातून काय दिसतं, हे सर्व माध्यमं ठरवतात. त्यामुळे लोकांच्या भावना, विचार, मतं, निर्णय, सगळंच माध्यमांच्या निवडलेल्या, सजवलेल्या आणि मांडलेल्या जगावर आधारलेलं असतं. म्हणूनच माध्यमं हे फक्त माहितीचं साधन नाहीत; ते नियंत्रणाचं सर्वात मोठं साधन आहेत.
विद्यार्थ्यांच्या जीवनात मोबाइलचा जास्त वापर हा मोठा बदल घडवतो. सतत स्क्रीनकडे पाहिल्यामुळे अभ्यासात लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते. साध्या दहा मिनिटेही एका धड्यावर लक्ष ठेवणे कठीण जाणवते. मन लगेच दुसऱ्या गोष्टीकडे वळते. ही सवय इतकी घट्ट बसते की परीक्षा जवळ आली तरी अभ्यास सुरू करण्याची इच्छा होत नाही. यामागे कारण असे की मेंदू झटपट आणि सोपे मनोरंजन शोधू लागतो. व्हिडिओ, रील्स, गेम्स यामुळे क्षणभरात मजा मिळते, पण अभ्यासात असा तात्काळ आनंद नसतो. त्यामुळे अभ्यास कंटाळवाणा वाटू लागतो.
मोबाइलचा सतत वापर स्मरणशक्तीवरही परिणाम करतो. सतत स्क्रोल केल्याने मेंदूला माहिती साठवायला वेळ मिळत नाही. त्यामुळे दीर्घकालीन स्मरणशक्ती कमजोर होत जाते. शिकलेले लवकर विसरायला होते. याशिवाय मोबाईलवरील अत्यधिक माहिती, नवनवीन अपडेट्स, न संपणाऱ्या नोटिफिकेशन्स यामुळे मनावर ताण वाढतो. परिणामी राग, भीती, अस्वस्थता आणि चिंता वाढू शकते. मन शांत राहात नाही आणि छोट्या कारणांवरही चिडचिड होते.
मोबाइलमुळे विद्यार्थ्यांचे सामाजिक कौशल्यही हळूहळू कमी होतात. कुटुंबातील लोकांशी किंवा मित्रांशी प्रत्यक्ष बोलणे कमी होते. सगळा वेळ ऑनलाइन जातो. त्यामुळे खरी मैत्री कमजोर होते. संवाद कौशल्य कमी होते आणि लोकांशी मोकळेपणाने बोलण्यात अडचण येऊ लागते. प्रत्यक्ष आयुष्यातील नातेसंबंधांपेक्षा मोबाईलवरील जगच जास्त महत्त्वाचे वाटू लागते.
आधुनिक जगात सर्वात सूक्ष्म आणि धोकादायक कैद म्हणजे विचारांची कैद मानली जाते. या कैदेत अडकलेल्या व्यक्तीला ती कैद आहे हेही जाणवत नाही, आणि त्यामुळेच ती कैद अधिक प्रभावी ठरते. आजच्या काळात टीव्ही, इंटरनेट, सोशल मीडिया आणि विविध डिजिटल माध्यमे लोकांचे विचार ठरवू लागली आहेत. कोणता विचार करायचा, कसा करायचा, कोणावर राग करायचा, कोणाची बाजू घ्यायची, काय खरे समजायचे, काय खोटे मानायचे, याचे सर्व नियंत्रण हळूहळू या माध्यमांच्या हातात गेलेले दिसते. व्यक्तीला स्वतःचा विचार स्वतः घडविण्यापेक्षा या माध्यमांनी दिलेला विचार सत्य वाटू लागतो. माहिती कुठून आली, ती का आली, ती खरी की खोटी, याचा शोध घेण्याची मानसिकता कमी होत जाते. विचारांचा हा हळूहळू होणारा ताबा म्हणजेच अदृश्य कैद, ज्याचे अस्तित्व जरी नजरेस पडत नसले तरी तिचा प्रभाव मनावर सतत चालू राहतो. या कैदेत व्यक्ती आपली मते, भावना, राग, प्रेम, द्वेष आणि श्रद्धा यांचेही निर्णय परक्यांच्या हातात देऊ लागते, आणि यालाच आधुनिक काळातील सर्वात सूक्ष्म कैद म्हटले जाते.
स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवणे हे सर्वात पहिले पाऊल आहे कारण जास्त वेळ स्क्रीनसमोर बसल्यामुळे डोळे, मेंदू आणि मन या तिन्हींचा थकवा वाढतो म्हणून दररोज २–३ तासांपेक्षा जास्त स्क्रीन वापरणे टाळणे उपयोगी ठरते. अभ्यास करताना मोबाइल जवळ असेल तर मन वारंवार त्याच्याकडे ओढले जाते म्हणून तो शक्य असेल तर दुसऱ्या खोलीत ठेवणे उत्तम. दिवसातील काही वेळ पूर्णपणे स्क्रीनपासून दूर राहणे मेंदूसाठी खूप फायदेशीर असते त्यामुळे संध्याकाळी ठराविक एक तास स्क्रीन-फ्री ठेवला तर मनाला शांतता मिळते. प्रत्यक्ष जीवनातील गोष्टींना जास्त महत्त्व देणे खूप गरजेचे असते कारण कुटुंबाशी बोलणे, मित्रांसोबत खेळणे किंवा साधे चालायला जाणे या गोष्टी मनाला हलके करतात आणि खऱ्या आनंदाची अनुभूती देतात. पुस्तक वाचन ही एक उत्तम सवय आहे कारण यामुळे मेंदू शांत होतो, एकाग्रता वाढते आणि विचारशक्तीलाही चालना मिळते. व्यायाम करणे हेही महत्त्वाचे आहे कारण शरीर सक्रिय राहिल्यास मेंदूतील ताण कमी होतो आणि मन प्रसन्न होते. सोशल मीडियावर कमी पोस्ट करणे फायदेशीर ठरते कारण स्वतःचे मूल्य ‘लाईक्स’वर ठेवले तर मन नकळत इतरांच्या मापदंडांवर अवलंबून राहते म्हणून स्वतःची किंमत आपल्या गुणांवर ठेवणे महत्त्वाचे. आपल्या भावना ओळखणे अत्यावश्यक आहे कारण सोशल मीडिया राग, भीती किंवा असुरक्षितता यांना नकळत वाढवू शकतो म्हणून मनात कोणती भावना येतेय हे लक्षात घेणे गरजेचे. अल्गोरिदमचा प्रभाव समजून घेणेही उपयुक्त आहे कारण स्क्रीनवर दिसणाऱ्या गोष्टी नेहमी आपल्याच निवडी नसतात अनेकदा ते अॅप्स आपल्याला काय दाखवायचे ते ठरवतात म्हणून ही गोष्ट ओळखून वापर करणे आवश्यक. आणि शेवटी विश्रांतीचे महत्त्व खूप मोठे आहे कारण मेंदूला शांतता मिळाली तरच चांगले विचार, चांगले निर्णय आणि चांगले शिकणे शक्य होते म्हणून दररोज पुरेशी झोप आणि विश्रांती घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
टीव्ही, मोबाइल आणि इंटरनेट ही आधुनिक युगातील उपयुक्त साधने असली तरी त्यांचा योग्य वापर न केला तर हीच साधने अदृश्य कैद बनतात आणि मन, विचार, वेळ, भावना, अभ्यास आणि भविष्याची क्षमता यांवर हळूहळू ताबा मिळवू लागतात. विद्यार्थ्यांनी हे स्पष्टपणे समजून घ्यायला हवे की तंत्रज्ञानावर नियंत्रण असणे फायदेशीर आहे, पण तंत्रज्ञानानेच मनुष्यावर नियंत्रण मिळवायला सुरुवात केली तर ते धोकादायक ठरते. स्क्रीन ही ज्ञान, माहिती आणि प्रगतीची दारे उघडणारी साधने आहेत, पण स्क्रीनच्या वापरात मर्यादा नसेल तर ती एक शांत, अदृश्य आणि हानिकारक सवय बनू शकते. म्हणून स्क्रीनचा वापर करणे आवश्यक आहे, पण स्क्रीनला स्वतःवर राज्य करू देणे कधीही योग्य नाही.