'प्रेमा' मागचे विज्ञान

'प्रेमा' मागचे विज्ञान सायकोफार्माकोलॉजी (२०१२) च्या एका संदर्भ ग्रंथात जेव्हा सामाजिक साहचर्यासोबत वागणूकीचा अभ्यास केला तेव्हा असे आढळले की एका व्यत्तीस मिळत असलेल्या उपयुक्त प्रतिसादामुळे ती दुसऱ्या व्यक्तीमध्ये गुंतत जाते. आपल्या शरीरात प्रेमाची भावना निर्माण करणारी वस्तुतः एक रासायनिक श्रृंखला आहे जी मनावर मात करून प्रेमाची अनुभूती देते. खरे तर प्रेमात पडणे हे निसर्गाने निर्माण केलेला एक सुंदर खेळ आहे, आपण या नैसर्गिक्घटने समोर हतबल असतो. एक वैज्ञानिक शोधात आर्थर अरुण यांनी असे दाखवले की एखाद्या व्यक्तीच्या प्रेम भावनेत अडकण्यासाठी त्याला किंवा तिला केवळ १.५ ते ४ मिनिटांचा अवधी लागतो. यात ५५ % भाग शारीरिक हालचालींचा असतो. म्हणजे आपला मेंदू समोरच्या व्यक्तीच्या शारीरिक हालचालींवरून ठरवतो की त्याला प्रेमाच्या खाणाखुणा मिळत आहेत का? प्रेमात पडण्याच्या निर्णयापैकी ३८% सहभाग हा समोरच्या व्यत्तीच्या आवाजाचा असतो. संवाद, आवाज, त्यातील चढउतार, वारंवारता यावरून ते ठरते. प्रियकराचेप्रेमाने भरलेले वाक्य व सूचक शब्द यांचा केवळ ७ % सहभाग असतो. प्रेमात पडण्याचे तीन प्रमुख टप्पे आहेत. नुकत्याच एक अभ्यासात, प्रेमामागील विज्ञान या विषयावर अमेरिकेतील 'रूटगर्स' विद्यापीठात संशोधन करण्यात आले. त्यात असे निदर्शनास आले की प्रेमात पडण्याचे तीन प्रमुख टप्पे आहेत. जसे वासना, आर्क्सण, आणि जिव्हाळा. यातील प्रत्येक टप्यात शरीरात वेगवेगळ्या रसायनिक प्रक्रियांचा सहभाग आहे. मुख्यत्वे मेंदूत. या सोबतच शरीरातील वेगवेगळ्या संप्रेरकांचाही या तिन्ही अवस्था शरीरात उत्पन्न करण्यसाठी सहकार्य करतात. प्रथम टप्पा 'वासना' (लालसा), ही प्रेमात पडण्याची सर्वात पाहिली पायरी. जेव्हा आपण लालसेच्या अवस्थेमध्ये असतो, तेव्हा आपण प्रिय व्यत्तीक्डे शारीरिकदृष्ट्या आकर्षित होतो. तिच्या भूलवण्यास आपण समर्पित होतो किंवा तिला बहकावण्याची आपली इच्छा असते. वासना सर्व प्राणीमात्रांमध्ये आढळते. आपल्या जनुकाचा प्रसार करण्यासाठी भागीदार शोधण्याकरीता मूलभूत प्रयत्नांचा एक भाग असू शक्ते. पण वासना ही प्रेमापेक्षा भिन्न आहे. या वासनेच्या भावनेची उत्पत्ती ही मूलतः शरीरातील काम संप्रेरकामुळे (हार्मोन्स) होते. 'ईस्ट्रोजेन' हे स्त्रीच्या आणि 'टेस्टेस्टेरोन 'हे पुरुषांच्या शरीरातील कामवासना उत्पन्न करणारे संप्रेरक आहे, यांचे प्रमाण दोघांमध्ये समप्रमाणात असते व हे कामवासनेची मेंदूत निर्मिती करतात. माणसामध्ये हे हॉर्मोन टोचून त्यांच्यात आपण तात्पुरत्या स्वरूपात प्रेमाची लालसा उत्पन्न करु शक्तो. मेंदूतील भावनांचा समतोल साधणारे केंद्र म्हणजे 'लिम्बिक संस्था. या प्रेमातील वासनेत लिम्बिक संस्थेद्वारे मानसिक ताणतणाव घालवण्याची आणि शरीरस्वास्थ उत्तम राखण्याची क्षमता असते. या सोबतच प्रेम वासना आणि यातून उत्पन्न होणारे सुख मानववंशवृद्धीचे काम सुनिश्चितपणे करते. मिलन ही एक वेगळीच परस्परसंबंधित प्रक्रिया आहे जी दोघांमध्ये आकर्षण निर्माण करते. प्रेम संपादित करण्याचा द्वितीय टप्पा म्हणजे परस्परातील आर्क्सण. हा व्यक्तीच्या जीवनातील एक अतिशय सुंदर काळ असतो. या अवस्थेतव्यत्तीस प्रेमाची अनुभूती होण्यास प्रारंभ होतो. एखाद्याला आकर्षित केल्या बद्दलच्या त्याच्या किंवा तिच्या अधीरतेमुळे उत्साह निर्माण होतो, आणि फक्त त्या विशिष्ट व्यक्तीबद्दलच विचार करण्याशिवाय दुसरा पर्याय राहत नाही. वैज्ञानिक्दृष्ट्याया अभ्यासातून असे निष्र्क्स काढले गेले आहेत की, आर्क्सणांच्या आणखी तीन उप-पायऱ्या आहेत ज्यात त्याच्या किंवा तिच्या व्यत्क्तिमत्त्वात मोठे बदल घडवून आणले जातात. आकर्षण तीन उप-टप्प्यात एड्रेनालीन, डोपमाईन आणि सेरोटोनिन ह्या त्या तीन उप-पायऱ्या आहेत. एड्रेनालीन शास्त्रज्ञांनी हे स्पष्ट केले आहे की एखाद्याच्या आर्क्सणाच्या प्रारंभिक लक्षणांमध्ये ताणास प्रतिसाद देणे, मुळवृत्तीत प्रतिक्रिया देणे आणि एड्रेनालीन व कार्टीसोल यांचे प्रमाण वाढणेया गोष्टींचा समावेश आहे. या अभ्यासात हे दिसून आले की जर एखादी व्यक्ती प्रेमात पडली तर ती कमी क्त्रिां जास्त प्रमाणात वरील तीन लक्षणे दाखवते. शिवायआर्क्सण हा एक आनंददायक प्रभाव आहे, या मुळे व्यक्तिमत्वात थोडे बदल होतात जे नैसर्गिक पण सकारात्मक असतात. या मुळेच जेव्हा तुम्ही तुमच्या प्रिय व्यक्तीसमोर येतात तेव्हा तुमची संवेदना हरपते, हृदय जोरातधडधडते, जीभकोरडी पडते. डोपामाईन या सैद्धांतिक संशोधनाची सत्यता पडताळून बघण्यासाठी काही शारीरिक प्रयोग करण्यात आले. आकंठ प्रेमात बुडालेल्या काही जोडप्यांची FMRIs या वैद्यकीय परीक्षणाच्या यंत्रावर मेंदुची पाहणी केली. यातून तयार झालेल्या आलेखातून खरोखरच धक्कादायक माहिती समोर आली, त्या दोन्ही स्त्री पुरुषाच्या मेंदूत डोपामाईनया चेतापारेक्षकाचे (neurotransmitter) मोठ्या प्रमाणात स्त्रावण झाले होते. या रसायनामुळे पूर्ण शरीरात एक आनंदाची भावना उत्तेजित करते. ही माहिती समोर आल्यानंतर वैज्ञानिकानी त्याचे वर्णन असे केले की, जणू काही या जोडप्याने कोकेन सारखी काहीतरी नशाच केली असावी. डोपामाईन हे एक नैसर्गिक उत्तेजक आहे जे आपल्याला अत्यानंद प्रदान करते. तपासणी नंतर त्या जोडप्याने कबुल केले कीत्यांना खरच प्रेमात पडल्यापासून अशीच अनुभूती होत आहे. यात प्रामुख्याने शरीरात खूप शक्ती निर्माण झाल्यासारखे वाटते, लक्ष पूर्वीपेक्षा अधिक केंद्रित होते, लाक्षणिक्रीत्या भूक कमी होते, झोप कमी होते, 'सेरेटोनीन' हेसुद्धा प्रेमातील उत्तेजक्ता वाढवणारे रसायन आहे. हा पदार्थ मुळात तुमचे लक्ष आणि मन केवळ त्या प्रिय व्यत्क्तीबद्दलच विचार करायला भाग पाडते. जणूकाही हेच मनाचे एकमेव उदिष्ट होऊन बसते. प्रेमांत असलेल्या स्त्री पुरुषांमध्ये या सेरेटोनीन नामक रसायनाचे प्रमाण वेगवेगळे असते. प्रेमात पडलेल्या पुरुषांमध्ये याचे प्रमाण कमी असते, पण स्त्रियांमध्ये मात्र ते जास्त प्रमाणात असतात. प्रेमात पडलेल्या लोकांचे दिवसभरातील ६५% विचार हे केवळ त्या प्रिय व्यक्तीबद्दल असल्याचे एक पाहणीत आढळून आले आहे. मानवी जीवनव्यवहारातील गूढ भावनेला आपण केत्रळ प्रेम हे नाव देऊन विसरून जातो. पण ते एक असे गुंतागुंतीचे रसायन आहे जे व्यक्तीच्या वागण्या बोलण्यावर परिणाम करून, या भावनेत त्याला समर्पित करून गुंतून ठेवते. विज्ञान खूप पूर्वीपासून प्रेम भावनेचा मुलभूत घटनाक्रम शोधून काढण्यासाठी प्रयत्न करीत आहे. शास्त्रज्ञांनी केलेल्या विविध प्रयोगांती हाच निष्कर्ष निघतो की, प्रेम आपल्या जीवनातील एकआकर्षक मोहकअसा अनुभव आहे, जो आपल्याला भरभरून जगायला प्रवृत्त करतो. प्रेमातील आपली समर्पक्ता प्रजोत्पादनाच्या दिशेने निष्ठेने प्रयत्न करण्यास प्रवृत्त करते. इंद्रधनुष्याच्या सप्त रंगात जगणे आणि सर्व जगावरच प्रेम करणे ही कही सहज घडणारी गोष्ट नाही. तिसरा टप्पा म्हणजे संग, लळा लागणे. जेव्हा प्रेमात पडलेले असे जोडपे वरील दोन टप्पे ओलांडतात तेव्हा त्या दोघां मधील बंध घट्ट होतात. दोघांना लागलेला एकमेकांचा लळा, दोघांतील बंध त्यांना त्यांचे संबंध वरच्या स्तरावर नेण्यास मदत करतात. त्या दोघांमध्ये मुलांना जन्म देण्याची आणि त्यांना मनापासून प्रेमाने वाढवण्याची भावना उत्तेजित करते. दोघांमध्ये तयार होणारे बंध तपासताना शास्त्रज्ञांनी दोन उप-टप्पे शोधून काढले. हे दोन उपटप्पे म्हणजेशरीरात तयार होणारे 'ओक्स्सीटोसीन' आणि 'व्हॅसोप्रेसीन' हीसंप्रेरके (हार्मोन्स), जे त्या व्यक्तीच्या शरीरात त्याच्या किंवा तिच्या जोडीदाराबरोबर प्रेमाची भावना टिक्वून ठेवण्यासाठी मदत करतात. ओक्स्सीटोसीन यालाच 'गोंजारणारा संप्रेरक ही म्हणतात, हा भावनोत्क्टतेच्या दरम्यान (समागमनाच्या क्रियेत), पुरुष आणि स्त्रियांच्या मध्ये समानपणे व सर्वात जास्त प्रमाणात स्त्रवणारा शक्तिशाली हार्मोनपैकी एक आहे. ओक्स्सीटोसीन, प्रेमाची खोली व जोडीदाराचा सहभाग वाढवतो. एका अभ्यासात असेही दिसून आले आहे की जितके जास्त त्यांच्यातील लैंगिक संबंध वाढवतात तितकेच दोघातील बंध घट्ट होत जातात. ओक्स्सीटोसीनमानवामध्ये संलग्नता व बंध निर्माण करण्यात महत्वाची भूमिका निभावतो. तसेच ओक्स्सीटोसीन बाळाच्या जन्माच्या वेळेस माता व नवजात बाळात घट्ट बंध निर्माण करतो. हा हार्मोन इतका संवेदनशील आहे कि बाळाचा आवाज ऐकला किव्हा स्पर्श झाल्या बरोबर त्या मातेला पान्हा फुटतो. स्त्री मध्ये बाळंत होणे व स्तनात दुध निर्माण करण्यासारखी क्रिया हाच हार्मोन नियंत्रित करतो. यामुळेच आपल्याला जोडीदारासोबत संवाद करताना सूचक्मणे मिळणारे इशारे पटकन ओळखता येतात, यालाच आपण म्हणतो जोडीदाराचे मन वाचता येणे. यासाठी केल्या गेलेल्या एका प्रयोगात ३० सशक्त स्वयंसेवकांना ज्या वेळेस ओक्स्सीटोसीन देण्यात आले तेव्हा त्यांना चटकन जोडीदाराच्या डोळ्यात बघून त्याचे भाव ओळखता आले. ओक्स्सीटोसीन दोन प्रेमिकांना जवळ आणून त्यांचातील संवाद सुधारते. 'व्हॅसोप्रेसीन' हा साधारणपणे किडनीशी संबंधित लघवी व तहान नियंत्रित करणारा होर्मोन आहे. लैंगिक क्रियेनंतर त्वरित हा होर्मोन मोठ्या प्रमाणात तयार होतो. जरी पुरुष आणि स्त्री चा मेंदू रचनात्मक दृष्ट्या भिन्न असला तरी दोन्हमध्ये पिट्युटरी ग्रंथीच हा होर्मोन तयार करते. याची समागमात आणि जोडीदार निवडीत खूप महत्वाची भूमिका असते. दीर्घकालीन संबंध टिक्वून ठेवण्यास प्रोत्साहन देणारे 'व्हॅसोप्रेसीन' हे एक महत्वाचे हार्मोन आहे. जीवशास्त्रीय मनोविज्ञान (२०१२) मधील अभ्यासात ३७ जोडप्यांमध्ये या होर्मोन्सची रक्तातील पातळी मोजून मूल्यमापन केले गेले. निष्क्यांवरून असे दिसून आले की व्हॅसोप्रेसिन पातळी विविध क्रियांमागे कार्यरत असते जसे, जोडप्यातील क्रियात्मक कामकाज उत्तमरीत्या चालते, मोठ्या प्रमाणात ते सामाजिक संपर्क प्रस्थापित करतात. दोघेही अधिक प्रमाणात जोडीदाराचे समर्थन करतात. जोडीदारासोबत अधिक सुरक्षीततेची भावना निर्माण होते. आपसातील संबंध टिकून ठेवण्याकडे कल वाढतो, दोघांमध्ये कमी प्रमाणत नकारात्मक संवाद घडतो. आत्तापर्यंतच्या चेर्चेवरून प्रेम ही आपल्या आयुष्यातील सर्वात आनंददायक भावनांपैकी एक आहे हे समजते. प्रेम आंधळे असते हे म्हणणे खरे आहे, कारण आपल्याला कधीच माहित नसते की आपला मेंदू, कधी, कुठे, कोणा बद्दल प्रेम अनुभवेल. या प्रेम प्रकरणात लाक्षणिकरीत्या वृत्तीशील असलेल्या या विविध रासायनिक घटकांचा, होर्मोनसचा प्रभाव मान्य करावाच लागतो. यांच्यामुळे मेंदूत होणारी उलथापालथ आपल्याला त्या व्यक्तीच्या प्रेमात पाडते. प्रेमाची हीसंवेदनशील प्रतिक्रिया आपण टाळूच शक्त नाही. यासाठी जोडीदार देखणा, रुबाबदार, मादक, स्मार्ट, सुंदर असण्याची काहीएक आवश्यक्ता नाही, हीभावना केवळ वरवरच्या शारीरिक दिसण्यावरून तयार होत नसून खोल आतून निर्माण झालेली असते. प्रेम हे अजब नैसर्गिक रसायन आहे. ते आपल्याला गोंधळात टाक्ते, स्वप्न बघायला लावते, त्याच्याच विचारात गुंतवते. मनुष्यास जगण्यासाठी प्रेम भावनेची आवश्यक्ता विषद करतांना शास्त्रज्ञ सांगतात कीअफिरीकन सवना सारख्या जंगलात तुम्ही एक्टे जगू शक्त नाही, तुम्ही स्वतःहून जंगलामध्ये राहू शक्त नाही. त्यामुळे क्दाचित प्रेम किंवा इतर भावनिक जोडणी आम्हाला एकमेकांप्रती चांगले असणे, काहीवेळा निःस्वार्थ वृत्ती बाळगणे आणि इतर लोकांच्या गरजा भागविण्यासाठी उपयुक्त ठरू शक्ते. मनुष्य प्रजातींची उत्क्रांती होण्यासाठी लाखो वर्षांपूर्वीच प्रेमाची निर्मिती झाली असावी. ९७ टक्के सस्तन प्राणी पिल्लांचे संगोपन करण्यासाठी जोडी बनवत नाही, पण मनुष्याच असे करतो. मनुष्यांमध्ये ४ लाख वर्षांपूर्वीच अश्याप्रकारे बंध निर्माण होण्यास सुरुवात झाली, या सोबतच त्यांच्या मेंदूत रम्य प्रेम भावनेची उत्पत्ती झाली असावी. त्याजोगे मिलनाची प्रक्रिया सुलभ होऊन आपली जनुके भाविष्यातील पिढीत पाठवणे शक्य झाले आहे. 

 (लेखक नाशिक येथे प्राणीशाख विषयाचे प्राध्यापक आहेत.) 

प्रकाशित- रविवार, ५ ऑगस्ट २०१८ समर स्वतंत्र भारत - डॉ. चेतन जावळे .९४२२७७०८६९