टीव्ही, मोबाइल आणि इंटरनेट : आधुनिक जगातील अदृश्य कैद

 आजच्या काळात स्क्रीनचे महत्त्व खूप वाढले आहे आणि हे बदल प्रत्येकाच्या दैनंदिन जीवनात स्पष्ट दिसतात. सकाळी उठल्याबरोबर हातात येणारा मोबाइल, नंतर टीव्हीवर दिसणाऱ्या बातम्या, दिवसभर इंटरनेटवर चालणाऱ्या गोष्टी, मेसेज, फोटो, व्हिडिओ, लाईक्स, कमेंट्स, नोटिफिकेशन्स—या सगळ्यांनी आपले लक्ष सतत स्क्रीनकडे वळवून ठेवले आहे. जणू काही स्क्रीन आपल्या दिवसातील प्रत्येक क्षणात मिसळून गेले आहे. पूर्वी लोकांच्या जगण्याचा आधार घर, शाळा, मित्र, खेळ, पुस्तकं, निसर्ग, घरातील संवाद, मोकळा वेळ, अंगणात खेळ, रस्त्यावरची धावपळ, नदी-डोंगर–माळरान यांच्यात विखुरलेला असायचा. पण आता हे सर्व हळूहळू बाजूला सरकत गेले आणि जगण्याचा मोठा भाग स्क्रीनच्या चौकटीत अडकत गेला. या स्क्रीनमुळे माणसांना अनेक सोयी उपलब्ध झाल्या, जगाशी जोडल्या जाण्याची क्षमता वाढली, माहिती मिळणे सोपे झाले, शिक्षण-मनोरंजन सहज मिळू लागले, पण या सर्वांसोबत एक अदृश्य कैद आपल्याला घट्ट पकडायला लागली. ही कैद कुठल्याही भिंतीने बनलेली नाही, कोणी आपल्याला दोराने बांधत नाही, कोणी जबरदस्ती करत नाही, तरीही ही कैद आपल्या मनावर, विचारांवर, लक्षावर, भावनांवर आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या वेळेवर हळूहळू ताबा मिळवत जाते. स्क्रीन आपले डोळे पकडत नाही, पण आपले लक्ष पकडते; ते आपले हात धरत नाही, पण आपला वेळ हिरावून घेते; ते आपल्याशी बोलत नाही, पण आपल्या भावनांना सतत हलवत ठेवते; ते आपल्यासमोर उभे राहत नाही, पण आपल्या मनात मात्र सतत उपस्थित असते. त्यामुळे हे बदल विद्यार्थ्यांना, मुलांना आणि तरुणांना समजून घेणे खूप गरजेचे आहे. आजच्या पिढीचे जीवन मोबाइल, व्हिडिओ, गेम्स, सोशल मीडिया, रील्स, शॉर्ट्स, मेसेज आणि नोटिफिकेशन्समध्ये इतके गुंतले आहे की कधी हे सर्व त्यांच्या वेळेवर नियंत्रण मिळवतात ते कळतही नाही. त्यामुळे स्क्रीन आपल्याला कधी आणि कसे नियंत्रित करू लागते, आपण त्याच्या वापरात कुठे थांबायला हवे, कोणत्या गोष्टींमध्ये सावध राहायला हवे, हे सर्व साध्या भाषेत आणि सोप्या उदाहरणांसह समजणे खूप महत्त्वाचे आहे. कारण स्क्रीनचा वापर चुकीचा नाही, पण स्क्रीन आपल्यावर हुकूमत करू लागली तर मात्र जीवनाच्या अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी हातातून सुटू लागतात. म्हणूनच या बदलांना स्पष्ट समजून घेणे, त्यांच्याशी योग्य अंतर ठेवणे आणि त्यांचा योग्य उपयोग करणे—हे आजच्या काळातील प्रत्येक विद्यार्थ्याने शिकणे आवश्यक आहे.

स्क्रीन जास्त पाहण्यामागे एक साधी गोष्ट असते. मोबाइल, टीव्ही किंवा टॅबमध्ये काहीतरी असे असते की मेंदूला लगेच आनंद मिळतो. हा आनंद खूप छोटा असतो, पण वारंवार मिळत राहतो. म्हणून मेंदू पुन्हा पुन्हा तेच शोधू लागतो. जेव्हा व्हिडिओ स्क्रोल केला जातो तेव्हा अचानक एखादा मजेदार किंवा आकर्षक व्हिडिओ दिसतो आणि लगेच एक छोटा आनंद मिळतो. गेममध्ये एखादी लेव्हल जिंकली तर “लेव्हल अप” मिळते आणि पुन्हा उत्सुकता वाढते. एखादा फोटो टाकला की “लाईक्स” मिळतात आणि मन खुश होते. कुणाचा मेसेज आला तर छान वाटते, लक्ष वेधले गेले असे वाटते. कुठल्याही अॅपचे नोटिफिकेशन आले की मेंदू क्षणभर सजग होतो, उत्सुकता वाढते आणि पुन्हा स्क्रीन उघडण्याची इच्छा होते. हे सगळे आनंद खूप छोटे असतात, पण ते वारंवार मिळत असल्यामुळे मनाला त्याची सवय लागते.
ही सवय कशी तयार होते हे पाहिले तर ती अगदी चॉकलेटच्या उदाहरणासारखी वाटते. एखाद्या मुलाला चॉकलेट आवडते. आई दररोज थोडंसं चॉकलेट देते. हळूहळू मुलाला दररोज चॉकलेट मिळाल्याची सवय लागते. एक दिवस चॉकलेट दिलं नाही तर मुलाला विचित्र वाटतं, मन चुळबुळ करत राहतं. तसंच मोबाइल, व्हिडिओ, गेम, सोशल मीडिया यांच्याबाबतीत घडतं. छोट्या छोट्या गोष्टींमुळे मेंदू आनंदी होतो आणि मग पुन्हा तेच मिळावं म्हणून हात आपोआप स्क्रीनकडे जात राहतो.
म्हणजेच स्क्रीन पाहणे हे नेहमीच मोठ्या कारणांमुळे नसतं. अनेक वेळा ते अगदी छोट्या, पण वारंवार मिळणाऱ्या आनंदामुळे होतं. या छोट्या बक्षिसांमध्ये एवढी ताकद असते की मेंदू त्याला नाही म्हणू शकत नाही. म्हणूनच स्क्रीनकडे आपोआप लक्ष जात राहते आणि वेळ कसा जातो कळतच नाही.
आपला मेंदू लाखो वर्षांपूर्वी नैसर्गिक वातावरणात विकसित झाला. त्या काळात आजच्या सारखी चमकणारी स्क्रीन, सतत बदलणारी चित्रे, रंगीबेरंगी जाहिराती, मोठे आवाज, गोंगाट, सतत येणाऱ्या माहित्या किंवा सतत चालणारे मनोरंजन नव्हते. मेंदू प्रामुख्याने शांत वातावरणातच काम करत असे. आसपास झाडांची सळसळ, पक्ष्यांचे आवाज, नद्या-वाऱ्याचे मंद संगीत, हीच त्याची सवय होती. पण आजच्या काळात मेंदूला सतत वेगवेगळ्या स्क्रीनमधून आलेल्या माहितीला सामोरे जावे लागते. मोबाईलवरील व्हिडिओ, पटकन स्क्रोल होणाऱ्या रील्स, सतत चमकणाऱ्या जाहिराती, डोळे खिळवून ठेवणारे फोटो, लक्ष खेचणारी गेम्स, अचानक येणाऱ्या नोटिफिकेशन्स, सतत वाजणारे मेसेज अलर्ट, हे सारे मिळून मेंदूला क्षणाक्षणाला धक्का देतात. मेंदूला एक सेकंदही शांत बसू दिले जात नाही. तो पुन्हा पुन्हा नवी माहिती बघतो, ऐकतो आणि तिला समजून घेण्यासाठी स्वतःला तयार ठेवतो. त्यामुळे त्याचा थकवा वाढत जातो. हे अगदी तसेच होते जसे एखाद्या शांत तलावात कोणी दर मिनिटाला छोटे छोटे दगड फेकत असेल. तलावातील पाणी एका क्षणासाठीही स्थिर राहू शकत नाही. सतत उठणाऱ्या लहरींमुळे त्याची शांतता हरवते. तलाव शांत व्हायचा असेल तर दगड पडणं थांबायला हवं. त्याचप्रमाणे आपल्या मेंदूची अवस्था स्क्रीनमुळे सतत व्यस्त बनते. मेंदूला शांत बसायला वेळच मिळत नाही. दर काही सेकंदांत येणारा नवीन व्हिडिओ, नवीन सूचना, नवीन फोटो किंवा गेममध्ये जिंकण्याचा आनंद ही सगळी उत्तेजना त्याला सतत कार्यरत ठेवते. त्यामुळे मेंदू सतत “व्यस्त मोड” मध्ये अडकतो आणि नैसर्गिक शांततेचा अनुभव मिळत नाही. असा सतत ताण घेतल्याने त्याचे लक्ष विचलित होते, एकाग्रता कमी होते आणि मन शांत वाटत नाही. मेंदूला खरं तर थोडा वेळ मिळायला हवा, ज्यामध्ये तो शांत श्वास घेऊ शकेल, विचार मांडू शकेल, स्वतःला स्थिर ठेवू शकेल. पण स्क्रीनमुळे हा नैसर्गिक आराम हरवत जातो आणि मेंदू सतत गोंधळलेल्या अवस्थेत राहतो.
टीव्ही आणि इंटरनेट कसे अदृश्य कैद बनवतात, यामागे साधे पण प्रभावी तंत्रज्ञानाचे गुपित लपलेले असते. लोक म्हणतात की ते मोबाइल स्वतःच्या इच्छेने वापरतात, कुणी त्यांना जबरदस्ती करत नाही, इंटरनेट त्यांच्या नियंत्रणात आहे. पण खरी गोष्ट वेगळी असते. मोबाइल आणि इंटरनेटचे डिझाइनच असे तयार केलेले असते की वापरकर्त्याने शक्य तितका वेळ स्क्रीनकडेच पाहत राहावे. तंत्रज्ञान कंपन्या वापरकर्त्याच्या वेळेला सर्वांत महत्त्व देतात. त्यासाठी त्या अशा युक्त्या वापरतात ज्यामुळे मेंदू आपोआप स्क्रीनकडे खेचला जातो. अनंत स्क्रोल ही त्यातील पहिली युक्ती. स्क्रीन वरून खाली ओढले की नवे व्हिडिओ, नवी माहिती, नवे फोटो, नवीन पोस्ट सतत येत राहतात आणि त्याला कधीही शेवट नसतो. मेंदूला प्रत्येक नवीन गोष्ट ‘आणखी एक पाहू’ असा छोटासा आनंद देत राहते. हा छोटा आनंद पुन्हा पुन्हा मिळवण्यासाठी मेंदू हाताला पुन्हा स्क्रोल करायला लावतो, आणि अशा रीतीने वापरकर्ता कित्येक मिनिटे, तास न कळत स्क्रीनमध्ये अडकत जातो. दुसरी युक्ती म्हणजे चमकदार रंग, आकर्षक बटणे आणि डोळ्यांना भुरळ घालणारी डिझाइन्स. तांत्रिक तज्ज्ञ मानसशास्त्र वापरून असे रंग निवडतात जे मेंदूला सर्वात जास्त उत्तेजित करतात. जशी छोटे किडे तेजस्वी बल्बकडे नकळत उडत जातात, तसाच मानवी मेंदू तेजस्वी स्क्रीनकडे ओढला जातो. तिसरी युक्ती म्हणजे नोटिफिकेशनचे आवाज. एखादी घंटा वाजल्यासारखे ‘टिंग’ किंवा ‘डिंग’ मेंदूला अचानक सतर्क करते. हा परिणाम पावलोव्हच्या प्रयोगावर आधारित आहे, ज्यात प्राण्यांना विशिष्ट आवाजाशी ‘बक्षीस’ जोडले जाते. तसाच परिणाम मोबाइलही वापरकर्त्यावर करतो, आवाज येताच हात आपोआप मोबाइलकडे जातो आणि स्क्रीन उघडली जाते. चौथी युक्ती म्हणजे लाईक्स, कॉमेंट्स आणि शेअर्स यांचे डिजिटल बक्षीस. एखादा फोटो पोस्ट केल्यानंतर मिळणारा प्रत्येक लाइक, प्रत्येक कॉमेंट, प्रत्येक प्रतिक्रिया मेंदूला छोटासा आनंद देते. हा आनंद डोपामिन नावाच्या रसायनामुळे मिळतो आणि डोपामिन मानवाला पुन्हा पुन्हा तेच काम करण्यास प्रवृत्त करतो. त्यामुळे वापरकर्ता नवीन फोटो टाकतो, पुन्हा नोटिफिकेशन येते, पुन्हा आनंद मिळतो आणि हा चक्र अखंड चालूच राहतो. अशा सर्व युक्त्या एकत्र येऊन इंटरनेट आणि मोबाइल ही उपकरणे बाहेरून साधी दिसत असली तरी आतून अतिशय हुशारीने तयार केलेली ‘अदृश्य कैद’ ठरतात जिथे वापरकर्ता स्वतःला नियंत्रणात असल्याचे समजतो, परंतु प्रत्यक्षात नियंत्रण तंत्रज्ञानाच्या हातात असते.
सोशल मीडिया स्वतःला स्वातंत्र्य देणारे माध्यम असल्याचे सांगतो, विचार व्यक्त करण्याचे स्वातंत्र्य, फोटो शेअर करण्याची मोकळीक आणि स्वतःला हवे तसे दाखवण्याची संधी. परंतु या स्वातंत्र्याच्या आड एक अदृश्य कैद तयार होत जाते. व्यक्ती आपल्या दैनंदिन साध्या रूपाकडे दुर्लक्ष करून केवळ सर्वात सुंदर, आकर्षक आणि परिपूर्ण प्रतिमा जगासमोर ठेवू लागते. फिल्टर लावलेले, सजवलेले, नीट निवडलेले क्षणच बाहेर पडतात आणि खऱ्या आयुष्यातील नैसर्गिक अवस्था मागे पडते. त्याच वेळी इतरांनी पोस्ट केलेल्या चमकदार प्रतिमा पाहताना मनात तुलना जन्म घेते. दुसर्‍यांचे आयुष्य अधिक चांगले आहे, ते अधिक आनंदी आहेत, त्यांचे यश जास्त आहे अशी भावना निर्माण होऊ लागते. “मी इतका चांगला नाही”, “माझे आयुष्य असे का नाही”, “इतर सगळे पुढे गेले आणि मी मागेच राहिलो” अशा विचारांचा भार वाढत जातो. ही तुलना हळूहळू असुरक्षिततेमध्ये रूपांतरित होते आणि आत्मविश्वास कमी करत जाते. वाढती असुरक्षितता व्यक्तीला पुन्हा-पुन्हा सोशल मीडियाकडे ढकलते, कारण तिथे मिळणारे लाईक्स आणि प्रतिक्रिया काही क्षणांचा तात्पुरता आनंद देतात. तोच छोटा आनंद पुढील पोस्ट टाकायला भाग पाडतो आणि अशाच प्रकारे व्यसनाचे चक्र तयार होत राहते. सोशल मीडिया मुक्तता देतो असे वाटत असले तरी प्रत्यक्षात व्यक्ती स्वतःच्या हातांनीच स्वतःसाठी एक मानसिक कैद तयार करू लागते.
अल्गोरिदम म्हणजे मोबाईलमध्ये राहणारा एक अदृश्य शिक्षक आणि अदृश्य निरीक्षक. तो सतत पाहत राहतो की वापरकर्ता कोणते व्हिडिओ जास्त बघतो, कोणत्या गोष्टीवर किती वेळ थांबतो, कोणत्या पोस्टला लाईक करतो, कोणत्या गोष्टीवर रागावतो किंवा कोणत्या विषयावर जास्त लक्ष देतो. वापरकर्त्याच्या या सगळ्या सवयी तो शांतपणे, काहीही न सांगता लक्षात ठेवतो. त्यानंतर तो अगदी त्या-त्या प्रकारच्या अजून गोष्टी वापरकर्त्याला पुढे पुढे दाखवत राहतो, जणू काही त्या व्यक्तीच्या आवडी-निवडी त्याला पूर्णपणे समजल्या आहेत. अशा प्रकारे तो सतत नवे व्हिडिओ, पोस्ट, चित्रं, बातम्या, किंवा इतर सामग्री देत राहतो, जी वापरकर्त्याला आकर्षक वाटेल.
याचा परिणाम असा होतो की वापरकर्त्याला वाटते की “अरे वा, ही माहिती माझ्यासाठीच आहे, मला आवडणारीच आहे.” पण प्रत्यक्षात पाहिलं तर अशी आवड निर्माण करण्यात अल्गोरिदमचा मोठा वाटा असतो. तो काय दाखवायचं आणि काय लपवायचं हे ठरवतो आणि हळूहळू वापरकर्त्याच्या विचारांचा आणि आवडीचा मार्ग तोच बदलत राहतो. त्यामुळे व्यक्तीला वाटतं की तिचे विचार पूर्णपणे तिचेच आहेत, ती स्वतः निर्णय घेत आहे. पण वास्तविकतेत तिच्या मनात कोणत्या गोष्टी वाढवायच्या आणि कोणत्या कमी करायच्या हे सगळं कुणीतरी अदृश्यपणे ठरवत असतं.
टीव्ही आणि न्यूज चॅनेल नेहमीच सांगतात की ते वास्तव दाखवतात, पण खरं वास्तव नेमकं काय असतं, हा प्रश्न विचारला तर लक्षात येतं की वास्तव म्हणजे हजारो घटना, शेकडो प्रसंग, असंख्य दृष्टिकोन. समाजात रोज असंख्य गोष्टी घडत असतात, पण त्या हजार घटनांपैकी माध्यमांनी निवडलेल्या फक्त काही घटनाच लोकांसमोर येतात. या निवडीच्या प्रक्रियेतच सर्वात मोठं नियंत्रण दडलेलं असतं. कारण लोकांना जे दिसतं, जे ऐकू येतं, जे कळतं, ते त्यांच्या जगाबद्दलची समज घडवत असतं. हजार घटना घडल्या, पण माध्यमांनी त्यापैकी फक्त दहा घटना निवडल्या, तर त्या दहा घटनांवरच लोकांची मतं, विचार आणि भावना तयार होतात. उरलेल्या शेकडो घटनांचं अस्तित्व लोकांच्या दृष्टीने नसल्यासारखं होतं.
यापेक्षा आणखी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे निवडलेल्या घटनांचं सादरीकरण कसं केलं जातं. कोणती गोष्ट मोठी करून दाखवायची, कुठे तीव्र शब्द वापरायचे, कुठे शांत शब्द वापरायचे, कोणाचा आवाज पुढे आणायचा, कोणाचे मत लपवायचे, या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे “दिसणारं वास्तव” हे नेहमीच “घडलेलं वास्तव” नसतं. कधी एखादी घटना खूप लहान असते, पण ती सतत दाखवल्याने ती फार मोठी वाटू लागते. कधी एखादी मोठी घटना असते, पण ती जाणीवपूर्वक कमी दाखवल्याने लोकांना ती महत्वाची वाटतच नाही. काही वेळा शब्दांमध्ये बदल करूनच संपूर्ण अर्थ बदलून जातो. उदाहरणार्थ, एखाद्या घटनेसाठी “हल्ला” हा शब्द वापरला की लोकांची प्रतिक्रिया वेगळी, आणि त्याच घटनेसाठी “गैरसमज” किंवा “वाद” हे शब्द वापरले की प्रतिक्रिया पूर्ण वेगळी. शब्दांची निवड हीदेखील नियंत्रणाचाच एक भाग असतो.
माध्यमं वास्तव फक्त दाखवत नाहीत, तर वास्तव घडवतात. लोक जगाला जसा आहे तसा पाहत नाहीत, तर जसा त्यांना दाखवला जातो तसा पाहतात. एका अर्थाने माध्यमं समाजाच्या चष्म्याचं काम करतात, तो चष्मा कसा आहे, त्याचा रंग कसा आहे, आणि त्यातून काय दिसतं, हे सर्व माध्यमं ठरवतात. त्यामुळे लोकांच्या भावना, विचार, मतं, निर्णय, सगळंच माध्यमांच्या निवडलेल्या, सजवलेल्या आणि मांडलेल्या जगावर आधारलेलं असतं. म्हणूनच माध्यमं हे फक्त माहितीचं साधन नाहीत; ते नियंत्रणाचं सर्वात मोठं साधन आहेत.
विद्यार्थ्यांच्या जीवनात मोबाइलचा जास्त वापर हा मोठा बदल घडवतो. सतत स्क्रीनकडे पाहिल्यामुळे अभ्यासात लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते. साध्या दहा मिनिटेही एका धड्यावर लक्ष ठेवणे कठीण जाणवते. मन लगेच दुसऱ्या गोष्टीकडे वळते. ही सवय इतकी घट्ट बसते की परीक्षा जवळ आली तरी अभ्यास सुरू करण्याची इच्छा होत नाही. यामागे कारण असे की मेंदू झटपट आणि सोपे मनोरंजन शोधू लागतो. व्हिडिओ, रील्स, गेम्स यामुळे क्षणभरात मजा मिळते, पण अभ्यासात असा तात्काळ आनंद नसतो. त्यामुळे अभ्यास कंटाळवाणा वाटू लागतो.
मोबाइलचा सतत वापर स्मरणशक्तीवरही परिणाम करतो. सतत स्क्रोल केल्याने मेंदूला माहिती साठवायला वेळ मिळत नाही. त्यामुळे दीर्घकालीन स्मरणशक्ती कमजोर होत जाते. शिकलेले लवकर विसरायला होते. याशिवाय मोबाईलवरील अत्यधिक माहिती, नवनवीन अपडेट्स, न संपणाऱ्या नोटिफिकेशन्स यामुळे मनावर ताण वाढतो. परिणामी राग, भीती, अस्वस्थता आणि चिंता वाढू शकते. मन शांत राहात नाही आणि छोट्या कारणांवरही चिडचिड होते.
मोबाइलमुळे विद्यार्थ्यांचे सामाजिक कौशल्यही हळूहळू कमी होतात. कुटुंबातील लोकांशी किंवा मित्रांशी प्रत्यक्ष बोलणे कमी होते. सगळा वेळ ऑनलाइन जातो. त्यामुळे खरी मैत्री कमजोर होते. संवाद कौशल्य कमी होते आणि लोकांशी मोकळेपणाने बोलण्यात अडचण येऊ लागते. प्रत्यक्ष आयुष्यातील नातेसंबंधांपेक्षा मोबाईलवरील जगच जास्त महत्त्वाचे वाटू लागते.
आधुनिक जगात सर्वात सूक्ष्म आणि धोकादायक कैद म्हणजे विचारांची कैद मानली जाते. या कैदेत अडकलेल्या व्यक्तीला ती कैद आहे हेही जाणवत नाही, आणि त्यामुळेच ती कैद अधिक प्रभावी ठरते. आजच्या काळात टीव्ही, इंटरनेट, सोशल मीडिया आणि विविध डिजिटल माध्यमे लोकांचे विचार ठरवू लागली आहेत. कोणता विचार करायचा, कसा करायचा, कोणावर राग करायचा, कोणाची बाजू घ्यायची, काय खरे समजायचे, काय खोटे मानायचे, याचे सर्व नियंत्रण हळूहळू या माध्यमांच्या हातात गेलेले दिसते. व्यक्तीला स्वतःचा विचार स्वतः घडविण्यापेक्षा या माध्यमांनी दिलेला विचार सत्य वाटू लागतो. माहिती कुठून आली, ती का आली, ती खरी की खोटी, याचा शोध घेण्याची मानसिकता कमी होत जाते. विचारांचा हा हळूहळू होणारा ताबा म्हणजेच अदृश्य कैद, ज्याचे अस्तित्व जरी नजरेस पडत नसले तरी तिचा प्रभाव मनावर सतत चालू राहतो. या कैदेत व्यक्ती आपली मते, भावना, राग, प्रेम, द्वेष आणि श्रद्धा यांचेही निर्णय परक्यांच्या हातात देऊ लागते, आणि यालाच आधुनिक काळातील सर्वात सूक्ष्म कैद म्हटले जाते.
स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवणे हे सर्वात पहिले पाऊल आहे कारण जास्त वेळ स्क्रीनसमोर बसल्यामुळे डोळे, मेंदू आणि मन या तिन्हींचा थकवा वाढतो म्हणून दररोज २–३ तासांपेक्षा जास्त स्क्रीन वापरणे टाळणे उपयोगी ठरते. अभ्यास करताना मोबाइल जवळ असेल तर मन वारंवार त्याच्याकडे ओढले जाते म्हणून तो शक्य असेल तर दुसऱ्या खोलीत ठेवणे उत्तम. दिवसातील काही वेळ पूर्णपणे स्क्रीनपासून दूर राहणे मेंदूसाठी खूप फायदेशीर असते त्यामुळे संध्याकाळी ठराविक एक तास स्क्रीन-फ्री ठेवला तर मनाला शांतता मिळते. प्रत्यक्ष जीवनातील गोष्टींना जास्त महत्त्व देणे खूप गरजेचे असते कारण कुटुंबाशी बोलणे, मित्रांसोबत खेळणे किंवा साधे चालायला जाणे या गोष्टी मनाला हलके करतात आणि खऱ्या आनंदाची अनुभूती देतात. पुस्तक वाचन ही एक उत्तम सवय आहे कारण यामुळे मेंदू शांत होतो, एकाग्रता वाढते आणि विचारशक्तीलाही चालना मिळते. व्यायाम करणे हेही महत्त्वाचे आहे कारण शरीर सक्रिय राहिल्यास मेंदूतील ताण कमी होतो आणि मन प्रसन्न होते. सोशल मीडियावर कमी पोस्ट करणे फायदेशीर ठरते कारण स्वतःचे मूल्य ‘लाईक्स’वर ठेवले तर मन नकळत इतरांच्या मापदंडांवर अवलंबून राहते म्हणून स्वतःची किंमत आपल्या गुणांवर ठेवणे महत्त्वाचे. आपल्या भावना ओळखणे अत्यावश्यक आहे कारण सोशल मीडिया राग, भीती किंवा असुरक्षितता यांना नकळत वाढवू शकतो म्हणून मनात कोणती भावना येतेय हे लक्षात घेणे गरजेचे. अल्गोरिदमचा प्रभाव समजून घेणेही उपयुक्त आहे कारण स्क्रीनवर दिसणाऱ्या गोष्टी नेहमी आपल्याच निवडी नसतात अनेकदा ते अॅप्स आपल्याला काय दाखवायचे ते ठरवतात म्हणून ही गोष्ट ओळखून वापर करणे आवश्यक. आणि शेवटी विश्रांतीचे महत्त्व खूप मोठे आहे कारण मेंदूला शांतता मिळाली तरच चांगले विचार, चांगले निर्णय आणि चांगले शिकणे शक्य होते म्हणून दररोज पुरेशी झोप आणि विश्रांती घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
टीव्ही, मोबाइल आणि इंटरनेट ही आधुनिक युगातील उपयुक्त साधने असली तरी त्यांचा योग्य वापर न केला तर हीच साधने अदृश्य कैद बनतात आणि मन, विचार, वेळ, भावना, अभ्यास आणि भविष्याची क्षमता यांवर हळूहळू ताबा मिळवू लागतात. विद्यार्थ्यांनी हे स्पष्टपणे समजून घ्यायला हवे की तंत्रज्ञानावर नियंत्रण असणे फायदेशीर आहे, पण तंत्रज्ञानानेच मनुष्यावर नियंत्रण मिळवायला सुरुवात केली तर ते धोकादायक ठरते. स्क्रीन ही ज्ञान, माहिती आणि प्रगतीची दारे उघडणारी साधने आहेत, पण स्क्रीनच्या वापरात मर्यादा नसेल तर ती एक शांत, अदृश्य आणि हानिकारक सवय बनू शकते. म्हणून स्क्रीनचा वापर करणे आवश्यक आहे, पण स्क्रीनला स्वतःवर राज्य करू देणे कधीही योग्य नाही.

स्क्रीन समोर हरवलेले मेंदू

 

मानवी बुद्धिमत्तेचा विकास हा हजारो वर्षांचा दीर्घ, गुंतागुंतीचा आणि उत्क्रांतीशील प्रवास आहे. आदिम समाजातील प्रतिक्षिप्त प्रतिक्रियांपासून ते अत्यंत उन्नत तर्कशक्ती, विश्लेषण आणि संकल्पनात्मक विचारापर्यंत मानवी मेंदूने घेतलेली उडी विलक्षण आहे. परंतु 21व्या शतकाच्या वेगवान डिजिटल वातावरणात या बुद्धिमत्तेच्याच अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह उभं राहिलं आहे. मानवी इतिहासात प्रथमच एक पिढी मागील पिढीपेक्षा कमी तर्कक्षम, कमी विश्लेषणक्षम आणि कमी सखोल विचार करण्यास सक्षम होत चालली आहे. बौद्धिक क्षमता वाढत जाणे हा नैसर्गिक विकासाचा नियम; परंतु आज मात्र उलट्या दिशेने चालणारी एक भीषण घसरगुंडी सुरू झालेली दिसते.
या घसरणीचा सर्वात दिसणारा आणि सोपा निदर्शक म्हणजे लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता. 1987 मध्ये एका प्रौढ व्यक्तीची सरासरी एकाग्रता 22 मिनिटांची होती. 2004 मध्ये ती 11 मिनिटांवर आली. आज ती अवघ्या 47 सेकंदांवर घसरली आहे—हे कोणत्याही नैसर्गिक बदलाचे परिणाम नसून संपूर्ण मानवजातीवर परिणाम करणाऱ्या तांत्रिक-सामाजिक संरचनांचे दुष्परिणाम आहेत. ही तूट फक्त एक वरवर दिसणारे लक्षण आहे; त्यामागे एक खोल, व्यापक आणि भयानक वास्तव उभं आहे—पिढीजात बौद्धिक घसरण.
ही घसरण शिक्षणाच्या अभावामुळे किंवा संसाधनांच्या कमतरतेमुळे नव्हे. आज तर माहितीचा स्फोट आहे; जगभरातील ग्रंथालये एका मोबाईलमध्ये मावतात; ज्ञानाचे स्रोत हजारो पट वाढले आहेत. पण मात्र तर्कशक्ती कमी झाली आहे, जटिल विचार करण्याची क्षमता कमी झाली आहे, आणि सततच्या श्रेणीबद्ध माहितीची प्रक्रिया करण्याची शक्ती जवळजवळ नाहीशी झाली आहे. उपलब्धतेची मात्रा वाढली, परंतु ग्रहण करण्याची क्षमता कोसळली. हा विरोधाभास इतिहासात कधीच दिसला नव्हता.
यामागचे कारण जैविक नसून सामाजिक अभियांत्रिकीचे आहे. डिजिटल माध्यमांनी मानवी मेंदूला ज्या पद्धतीने पुन्हा आकार दिला आहे, त्याने त्याचे मूळ स्वरूपच बदलत चालले आहे. स्क्रोल, नोटिफिकेशन, स्वाइप या सततच्या तुकडेमय उत्तेजनांनी मेंदूला शिकवले—"क्षणिक" म्हणजे महत्वाचे, "उथळ" म्हणजे आकर्षक, आणि "सखोल" म्हणजे कंटाळवाणे. अशा सवयी जडत गेल्या आणि अखेर त्या नैसर्गिक वाटू लागल्या.
परिणामी डिजिटल युगात गतीला बुद्धिमत्तेचा पर्याय समजण्याची भयंकर चूक घडली. वेग म्हणजे कार्यक्षमता आणि कार्यक्षमता म्हणजेच बुद्धिमत्ता—हा भ्रम सर्वत्र रुजला. 15 सेकंदांत सांगता न येणारी कल्पना म्हणजे कल्पना नाही, तीनपेक्षा जास्त तर्कसाखळी असलेली विचारप्रणाली म्हणजे "जड" आणि "अतर्क्य", अशा विचित्र निकषांवर ज्ञान मोजले जाऊ लागले. मानवी मेंदू शतकानुशतकांच्या कथनशैली, सखोल चिंतन आणि क्रमवार तर्कशुद्धतेवर विकसित झाला होता; परंतु आज तो केवळ तुकडेबद्ध माहिती प्रक्रिया करणाऱ्या यंत्रासारखा बनू लागला आहे.
निरंतर तुटक उत्तेजनांच्या सवयीमुळे प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स जे अब्स्ट्रॅक्ट विचार, दीर्घकालीन नियोजन आणि एकाग्रतेसाठी जबाबदार रचना आहे, ती अक्षरशः क्षीण होऊ लागली आहे. एकदा ही रचना कमकुवत झाली की सखोल वाचन, भावनिक-सामाजिक समज, जटिल समस्यांचे निराकरण, आणि स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता आपोआपच ढासळते. मग उरतं ते फक्त सततचे प्रतिक्रिया-आधारित, पृष्ठभागीय, वरवर चे, तात्कालिक ज्ञान.
या अधिगतीचे सर्वात भयानक रूप म्हणजे, ज्ञानाच्या भ्रमाची निर्मिती. लोकांना आता खात्री वाटते की त्यांनी एखाद्या विषयाचा सखोल अभ्यास केला आहे—फक्त काही शॉर्ट व्हिडिओज, हेडलाईन्स किंवा सारांश पाहून. विषयाचा परिचय असण्याला प्रावीण्य समजले जाऊ लागले. नव्वद छोट्या क्लिप्स पाहिल्यावर "विषय समजला" असा भास निर्माण होतो, पण प्रत्यक्षात ते केवळ तुटक पर्याय आहेत—संपूर्ण ज्ञान नव्हे.
इतकेच नाही, तर मेंदूची एकाग्रता ढासळली की एक नकारात्मक चक्र निर्माण होते—एकाग्रता कमी होते, एकाग्रतेची गरज असणारे विषय अप्रिय वाटतात, अप्रियतेमुळे त्यांच्यापासून दूर राहिले जाते, आणि यामुळे मेंदूची एकाग्रता आणखी घटते. काही वेळानंतर तर जटिलतेकडे पाहिल्याक्षणीच मानसिक थकवा येतो. हे दृश्य आज सर्वत्र दिसते.
डिजिटल जगात असे एक विचित्र अर्थशास्त्र निर्माण झाले आहे—"वायरल" होणाऱ्या सामग्रीचे अर्थशास्त्र. ज्याचा बौद्धिक स्तर कमी, त्याला अधिक प्रसार. चिंतनशील, तात्त्विक किंवा सखोल सामग्रीला कमी स्थान. मूर्खपणाचे, हास्यास्पद किंवा धक्कादायक वर्तन करणारी सामग्री लाखो लोकांना भुरळ घालते. त्यामागे एक स्पष्ट कारण आहे, विचार मनाला थांबवतो, आणि थांबलेला मनुष्य स्क्रीनवर वेळ घालवत नाही. पण उथळ प्रतिक्षिप्त प्रतिसाद देणारी सामग्री मेंदूला व्यसनासारखी चिकटून राहते. त्यामुळे इंटरनेट वरील प्लॅटफॉर्मना हवे असते, उथळपणा, सततची हालचाल आणि सततचे उत्तेजन.
एकदा हा सामाजिक पुरस्कार प्रणाली तयार झाली की तरुणांनीही त्याप्रमाणेच वर्तन सुरू केले. बुद्धिमान, विचारपूर्ण, संशोधनाधारित सामग्रीला काही मोजके लाइक्स; पण हास्यास्पद, अविचारित किंवा पृष्ठभागी वर्तनाला लाखो views. अशा वातावरणात कोण बुद्धिमान होण्याचा धोका पत्करेल? मूर्खपणातच जास्त नफा असेल, तेथे बुद्धिमत्तेला कोण महत्त्व देईल? आणि म्हणूनच लोक मोठ्या संख्येने या मूर्खपणाकडे म्हणजे कंटेंट क्रेशन कडे त्यातील पैसा बघून वळत आहेत.

तथापि, या कृत्रिम वातावरणाचा सर्वात गंभीर परिणाम जिज्ञासेवर होतो. जिज्ञासा ही मानवजातीचा प्रगतीचा मूलाधार आहे. पण आजच्या पिढीत जिज्ञासाच नाही. प्रश्न विचारणे त्रासदायक वाटते, शोध घेणे अनावश्यक वाटते, आणि अज्ञाताचा शोध म्हणजे फाजील कष्ट वाटतात. डिजिटल बुडबुडे अशा प्रकारे तयार केले गेले आहेत की व्यक्तीला नेहमी त्या त्या गोष्टीच दिसाव्यात ज्या त्याच्या मतांना पुष्टी देतील. विरोधी विचारांच्या संपर्कात येण्याची संधीच नाही, त्यामुळे स्वतःच्या चुकीच्या समजुती तपासण्याची इच्छाही राहत नाही.
शिकणे म्हणजे काय?—अज्ञान स्वीकारणे, हळूहळू विषयात शिरणे, जटिलता समजून घेणे आणि आवश्यक त्या चर्चा, शंका, आणि बौद्धिक संघर्षतून जाणे. पण आज परिस्थिती उलटलेली आहे. शिकण्यापेक्षा पुष्टी मिळवणे सोपे आहे. प्रश्न विचारण्यापेक्षा पूर्वनियोजित मत निवडणे सोपे आहे. त्यामुळे जिज्ञासा संपली आणि तिच्यासोबत भविष्याचं बीजही.
मानसिक स्वायत्तता या प्रक्रियेत पूर्णपणे नष्ट होते. व्यक्ती स्वतः विचार करत नाही, संशोधन करत नाही. मतं तयार, तयार स्वरूपात सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्स, समूहनायक आणि डिजिटल मनोरंजनकर्त्यांकडून मिळतात. लोक स्वतःची वैचारिक ओळख घडवत नाहीत, ते केवळ बाजारात उपलब्ध मतांमधून एखादे निवडतात. परिणामी "कॉग्निटिव्ह ऑटोनॉमी" नष्ट होते. मानसिक गुलामी निर्माण होते, तीही स्वेच्छेने.
या स्थितीत बुद्धिमत्तेला आता सामाजिक शिक्षा मिळू लागली आहे. सखोल विचार करणाऱ्यांना "जास्त शहाणे", “बिनकामाचे जटिल”, "अलिप्त" अशी लेबले सहजपणे दिली जातात. वाचन आणि चिंतन ही आता विलक्षण, संशयास्पद किंवा अनावश्यक कृती मानली जाते. आणि उथळपणात रमणारी पिढी त्यालाच आधुनिकता, समानता आणि स्वातंत्र्य समजते. समानतेचा चुकीचा अर्थ असा घेतला गेला की प्रत्येक मत सारखेच मौल्याचे. पण वस्तुस्थिती वेगळी आहे—समानता म्हणजे प्रत्येकाला उत्कर्षाची संधी; समानता म्हणजे विचारांची गुणवत्तात्मक पातळी पाडणे नव्हे.
सर्वात भयंकर भाग म्हणजे, आजची पिढी स्वतःच्या बौद्धिक क्षयाची जाणीवही ठेवत नाही कारण तिने कधीही त्यापेक्षा चांगली स्थिती अनुभवल्याच नाही. एकाग्रता कमी असेल तर ती जाणवतही नाही कारण कधीच जास्त एकाग्रता असलेला मेंदू अनुभवला नाही. जिज्ञासा नसेल तर तिचं महत्त्व काय हेही कळणार नाही. तर्कशक्ती विकसित झालेलीच नसल्याने ती नसल्याची जाणीवही होत नाही. कैदेत जन्मलेली व्यक्तीला कैद कळतही नाही.
हा संपूर्ण प्रवास पाहताना एक भयंकर निष्कर्ष समोर येतो—आजच्या जगात सर्वात मोठे बंडखोर कृत्य म्हणजे विचार करणे. ज्या काळात बुद्धिमत्तेला हेटाळणीचा विषय केले गेले आहे, तिथे सखोल विचार करणे म्हणजे एक प्रकारची बंडखोरीच. स्वायत्त विचार करणे म्हणजे प्रतिकार. तर्कशक्ती वापरणे म्हणजे अन्यायाला नकार. आणि एकाग्रता पुन्हा मिळवणे म्हणजे मानवी स्वातंत्र्याचे पुनरुज्जीवन.
आजचा जग विचारांच्या मृत्यूकडे वेगाने चालला आहे. पण त्यातून मार्गही आहे, पुन्हा वाचन, पुन्हा सखोलता, पुन्हा जिज्ञासा, पुन्हा स्वतः विचार करण्याची तयारी. जर एखाद्याने स्वतःला विचारले की —“मी या क्षयाचा भाग तर बनत नाही ना?”, तर मग पुनरागमनाची शक्यता अजूनही जिवंत आहे. भविष्य त्याचाच आहे जो विचार करतो. कारण विचारच हा मानवजातीचा शेवटचा आणि सर्वात महत्वाचा आधारस्तंभ आहे.

ध्रुवीय बर्फ वितळत आहे

 ध्रुवीय बर्फ वितळत आहे........

जर मानवाने ग्लोबल वॉर्मिंगमध्ये वाढ करणे थांबवले नाही, तर फक्त शंभर वर्षांत, आपल्या सभोवतालचे जग पूर्णतः बदललेलं असेल.

जेव्हा बहुतेक लोक उत्तर आणि दक्षिण ध्रुवांवरील बर्फाच्या वितळण्याचा विचार करतात, तेव्हा ते आपोआप समुद्राच्या पातळीत होणाऱ्या वाढीचा विचार करु लागतात. पण हिमनगाच्या वरच्या व खालच्या भागांच्या वितळण्याचा अर्थ महासागरांमध्ये फक्त अतिरिक्त पाणी वाढण्यापेक्षा खूपच जास्त आहे. ध्रुवांवर बर्फ नसला तर महासागरातील पाण्याच्या प्रवाहात बदल होतील आणि त्यानुसार पृथ्वीवरील हवामान ठरवले जाईल. किती वेगाने हा ध्रुवीय बर्फ अदृश्य होईल हे जगाच्या प्रदूषण कमी करण्याच्या प्रभावी उपाय योजनांवर अवलंबून आहे. जसे ग्रीनहाऊस वायूचे, कार्बन डाय ऑक्साईड, पाण्याची वाफ, मिथेन, नायट्रस ऑक्साईड आणि ओझोन यांचे नियमन करणे, त्याची निर्मिती कमी करणे किवां पूर्णतः संपवणे, यासाठी जर जागतिक स्थरावर प्रभावी उपाय योजना केली गेली नाही तर, महासागरमध्ये फक्त समुद्र पातळीपेक्षाहि खूप अधिक बदलू घडू शकतात. बऱ्याच लोकांना हे माहित नाहीये की आर्क्टिक प्रदेशातील हिमखंड वितळण्याचा व समुद्राची पातळी वाढण्याचा फार थोडा संबंध आहे. कारण पाण्यात बुडालेल्या या हिमखंडामुळे अगोदरच समुद्रातील पाणी काहीप्रमाणात विस्तापित झालेले असते. जसा हा बर्फ वितळतो तशी समुद्राची पातळीत थोडासा फरक पडतो पण त्यापेक्षाही जास्त प्रमाणात हवामानात बदल होतो.
समुद्राच्या पातळीतील बदलाचा खरा धोका हा ग्रीनलँड आणि अंटार्क्टिक हिमखंडा पासून येतो कारण त्यात जगातील सर्व गोड्या पाण्यापैकी ९९ टक्के पाणीसाठा आहे. हवामान तज्ञ सांगतात की, जेव्हा अंटार्क्टिक हिमखंड वितळतील तेव्हा समुद्रपातळी २०० फुटांपर्यंत वाढू शकते. ग्रीनलँडचा बर्फ वितळल्यामुळे आणखी २० फूट समुद्रपातळी वाढेल. त्यामुळे सर्व मिळून,ध्रुवीय बर्फांच्या वितळल्यामुळे संपूर्ण जगभरातील समुद्रपातळी समुद्रसपाटीपासून २२० फूट वा अधिक वाढू शकेल. नॅशनल जिऑग्राफिक च्या अंदाजानुसार समुद्र सपाटीत २१६ फूट वाढ झाली तर संपूर्ण पूर्व समुद्राचा किनार, अखाती किनारपट्टी आणि फ्लोरिडा अदृश्य होईल. सॅन फ्रान्सिस्कोची टेकडी हि कॅलिफोर्नियाच्या सेंट्रल व्हॅलीमध्ये अंतर्देशीय समुद्रासह तयार झालेल्या द्वीप समूहाची एक श्रृंखला बनवेल. लॉस ऍन्जेलिस आणि सॅन दिएगो हे सिएटलसह कॅनडातील पोर्टलंड, ओरेगॉन आणि ब्रिटिश कोलंबियाचे काही भाग होतील.
राष्ट्रीय समुद्रीय आणि वातावरणीय प्रशासनाद्वारे नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालात असे म्हटले आहे की जेव्हा २०१७ मध्ये जन्मलेली व्यक्ती 33 वर्ष्यांची होईपर्यंत समुद्राचा स्तर हा २ ते ४.५ फूट इतका वाढलेला असेल आणि २१०० पर्यंत तो दुप्पट होईल. २०५० नंतर, समुद्राच्या पाण्याची पातळी किती झपाट्याने वाढेल हे अनेक घटकांवर अवलंबून असेल. सातत्याने वाढणाऱ्या उष्णतेने आणि किनाऱ्याची धूप झाल्यामुळे, या पातळीत लक्षणीयरीत्या वाढ होऊ शकते. यामुळे केवळ जगभरातील किनारपट्टी प्रदेशात राहणाऱ्या समुदायांवरच याचा प्रभाव पडेल असे नाही तर जागतिक अर्थव्यवस्थेचे देखील यात नुकसान होईल. ज्यामुळे नागरिकांचे निर्वासन आणि प्रमुख शिपिंग बंदरांचे आणि व्यवसायांचे पुनर्स्थापना करणे आवश्यक होईल.
नॅशनल स्नो अँड आईस डेटा सेंटर नुसार ग्रीनलँड आणि अंटार्क्टिक ग्लेशियर हे दैनंदिन हवामान आणि दीर्घकालीन हवामानावर परिणाम करतात. बर्फाचे उच्चपातळीवरील वादळ त्यांचे मार्ग बदलतात आणि ग्लेशियरच्या पृष्ठभागावरून प्रवास करत तेथे थंड वातावरण निर्माण करतात. आर्क्टिक समुद्रातील बर्फ अश्याप्रकारे हवा थंड ठेवून वातावरणाचे नियमन करण्यास मदत करते. या समुद्रातील बर्फ वितळत असल्याने, सूर्याची उष्णता पुन्हा अवकाशात परावर्तीत होण्या ऐवजी महासागरांद्वारे शोषली जाते व समुद्राचे तापमान वाढीस ती कारणीभूत होते, ज्यामुळे पाण्याचे अधिक
2 / 2
पसरण होते व समुद्रातील पाण्याचे प्रवाह बदलतात. आर्क्टिकमध्ये जरी थोडेसे तापमान बदलले तरी संपूर्ण जगभराचे हवामान मोठ्या प्रमाणात प्रभावित होऊ शकते.
महासागरांनी अधिक उष्णता शोषली जात असल्याने, ते सकारात्मक पुनर्प्रभाव निर्माण करणारी साखळी निर्माण करते ज्यात वातावरण आणि महासागरांच्या अभिसरणांमध्ये आवश्यक बदल होतो. ध्रुवीय हिमनगाच्या वितळण्याने गोडपाणी समुद्रात सामावते व समुद्राच्या खारटपणात बदल होतो. समुद्रात ज्यावेळेस ग्लेशियर वितळते तेव्हा त्यातील गोडेपाणी वर व समुद्राचे खारे पाणी जड असल्याने खाली राहते. यामुळे समुद्रातील नैसर्गिकरीत्या गरम पाणी पुन्हा ध्रुवीय आर्टिक प्रदेशाकडे "थर्मोहोलिक अभिसरणाद्वारे पाठवले जातात प्रवाह प्रभावित होतात. खूप खोल समुद्रातील थंड पाण्याचा प्रवाह जेव्हा गरम होतो तेव्हा दक्षिणेकडे वाहायला सूरवात करतो, व पुन्हा जेव्हा गरम होते तेव्हा विषुववृत्त भागात वर येतात व हे चक्र पूर्ण होते.
एक सर्वपरिचित असा समुद्रीपाण्याचा प्रवाह " गल्फ स्ट्रीम" यामुळे प्रभावित होईल. या आखातीय प्रवाहा मधील बदल उत्तर अमेरिका आणि युरोपला प्रभावित करतात. ज्यामुळे काही आठवड्यातच तेथे थंड वातावरण निर्माण होते व हवामानात लक्षणीय बदल घडवून येतात. मानवनिर्मित ग्लोबल वॉर्मिंगशी संबंधित हॉलिवूड चित्रपट, "द डे फॉर टुमारो" याच परिस्थितीचा संदर्भ घेते. काही शास्त्रज्ञांना असे वाटते की नवीन हिमयुगात होणारे हे बदल इतक्या जलद शक्य नाही. कारण ज्या वेगाने वारे वाहतात त्या वेगाने समुद्रातील प्रवाह वाहू शकत नाही. पण सभोवताली घडणाऱ्या निसर्गाच्या अकल्पित घटना याला दुजोराच देतात.
ध्रुवीय बर्फ वितळण्याचा वन्यजीवनावर होणारा परिणाम आर्क्टिक समुद्रातील लहान लहान बर्फाच्या तुकड्यांवर तरंगणाऱ्या ध्रुवीय अस्वलांचे फोटो अधिक तीव्रतेचे दर्शवितात. परंतु केवळ ध्रुवीय अस्वलच यामुळे प्रभावित आहेत असे नाहीत. वाढत्या वसंत ऋतुतील बर्फ वितळल्यामुळे नॉर्दर्न गोलार्धातील शिकारीचा हंगाम कमी झाल्याचे ते अनुभवत आहेत. हि अस्वले मुख्यत्वे आर्क्टिक जवळ किनारपट्टीच्या क्षेत्रांमध्ये वास्तव्य करतात म्हणून, प्रवासासाठी आणि शिकारीसाठी समुद्रातील लांबच लांब पसरलेल्या बर्फावर ते अवलंबून आहेत. जसा बर्फ वितळत आहे, त्यांच्या या प्रवासावर व शिकारीवर बंधने येत आहेत. आदिवासी लोक देखील गेल्या काही दशकांपासून जागतिक हवामानातील बदल अंकित करीत आहेत. त्यांना आता पूर्वी सारखे ढग, वारा आणि महासागरांच्या प्रवाहावरून मिळणाऱ्या हवामानाचा अंदाज काढणे शक्य होत नाहीये.
पृथ्वीवर असे काही भूभाग आहेत जे पुरातनकाळापासून गोठलेल्या अवस्थेत आहेत. अलास्का आणि सायबेरियामध्ये,पुरातन हिमनदी वितळल्याने त्यात दडलेले आजारचे जीवाणू पसरून नव्याने रोगराई निर्माण झाली. काही शास्त्रज्ञ आणि डॉक्टरांच्या मते, अश्याच एका पुरातन हिमनदीच्या वितळण्याणे ऑगस्ट २०१६ मध्ये सायबरियाच्या एका छोट्या कोपऱ्यातून अॅन्थ्रॉक्सचा उद्रेक झाला. यमाल पनिन्सला (रशिया) जवळ ७५ वर्ष जुन्या व पिवळ्या पडलेल्या रेनडियरचे बर्फात पडलेले प्रेत वितळले, त्यातून हवेत पसरलेल्या रोगजंतूमुळे २००० पेक्षा अधिक रेनडिअर संक्रमित झाले आणि डझनभर लोकांना रुग्णालयात दाखल करावे लागले. अश्या पुरातन बर्फाखाली निद्रावस्थेत असलेला ऍन्थ्रॅक्स हाच एकमेव व्हायरस नाही. शास्त्रज्ञांनी असे म्हटले आहे की प्लेग आणि कांजण्या याचे जीवाणू सुद्धा सायबेरियाच्या बर्फात दफन अवस्थेत आहेत. आर्क्टिक प्रदेशातील जमिनीमध्ये हजारो वर्षांपुर्वी अडकलेला मिथेन आणि इतर वायू सुद्धा बर्फ वितळण्या बरोबर वातावरणात मुक्त होईल. यामुळे हे ग्रीनहाऊस वायू, ग्लोबल वार्मिगला अधिक चालना देतील.
हे दुष्टचक्र थांबविण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे जगभरातील सर्व देशांच्या सरकारांनी वातावरणात ग्रीनहाऊस वायू सोडण्याच्या नियमांचे पालन करणे हा आहे. जर मानवाने ग्लोबल वॉर्मिंगमध्ये वाढ करणे थांबवले नाही, तर फक्त शंभर वर्षांत, आपल्याला जे सुंदर जग आज दिसत आहे ते पूर्णपणे बदललेलं असेल.
डॉ. चेतन सु. जावळे. ९४२२७७०८६९ zoology@rediffmail.com

स्त्री आणि तो प्रवास

 

प्रवास करताना बसमध्ये एक स्त्री तिच्या तंद्रीत असल्यासारखी येऊन बसते. गळ्यात दागिना, नकली पण अतिशय नाजूक सोनेरी साखळी घातलेली. कान, नाक, गळ्यात, मनगटावर, हातात, बोटांमध्ये कोणताही दागिना नाही. खांद्यावर लटकवलेली बारीकशी पर्स हातात, कोणत्याच बांगड्या नाहीत. लांब काळेभोर केस, नीटनेटकी बांधलेली वेणी, सुडोल बांधा, पांढरे चांगले मापात शिवलेले, कोपरापर्यंत असणारे ब्लाऊज, हलकी राखाडी-निळ्या रंगाची साडी घातलेली. साडीवर बारीक किनारी व्यतिरिक्त कोणतीही नक्षी नव्हती.
तिची बसमध्ये बसत असतानाची बॉडी लँग्वेज एकूणच अतिशय सवयीची वाटत होती, जणू रोज हीच हालचाल करावी लागत असल्यासारखी. बसल्यापासून ती खिडकीतून बाहेर, थोडे मागे वळून बस स्टँडच्या प्रवेशद्वाराकडे वारंवार बघत होती.
मी बऱ्याच दिवसांनी दादरला जाण्यासाठी आज बसमध्ये येऊन बसलो होतो. मोठ्या महानगराकडे निघालेल्या या तरुण स्त्रीला आज अवलोकनासाठी निवडले. तसा नेहमीच मी या सर्व प्रवाशांपासून अलिप्त असतो आणि त्या प्रत्येकाची निरखून एक स्टोरी तयार करण्याचा प्रयत्न करतो. त्यातल्या त्यात जरा सुंदर, ठळक लक्ष वेधणारी स्त्री हीच माझ्या स्टोरीसाठी मी निवडत असतो.
आज ही स्त्री, रेखीव मोठे डोळे, सुडोल बांधा, तरुणपणा, पाहताच माझ्यातील लेखक जागृत झाला.
बसमध्ये गर्दी नसल्याने, आणि त्यातल्या त्यात ही सुंदर रेखीव आकर्षक स्त्री असल्याने, मी तिला अवलोकनासाठी निवडले. तिच्या शेजारच्या रांगेतून एक सीट मागे बसलो, जेणेकरून तिला नीट न्याहाळता येईल. गॉगल घातल्याने मी कोणाकडे बघतो आहे याचा कोणालाच अंदाज येत नव्हता, त्यामुळे मी पूर्णपणे दुर्लक्षित राहिलो.
ती लग्न झालेली, की लग्न होऊन आता एकटी, की लग्नाचे वय होऊन अजूनही एकटी आहे, याचा अंदाज बांधण्यासाठी तिला न्याहाळू लागलो. आजच्या जगात शेरलॉक होम्स असता तर त्याला हे कोडे उलगडणे कठीण झाले असते! आता लोक साचेबंद आयुष्य जगत नाहीत. गळ्यात मंगळसूत्र आहे म्हणून विवाहित समजण्याचे दिवस गेलेत.
बसमध्ये येऊन आता दहा मिनिटे झाली होती. ती कमालीची स्थिर होती. चेहरा शांत होता. फक्त अधूनमधून खिडकीतून मागे वळून कोणाची तरी वाट पाहत असल्यासारखी बघत होती. तिने कंडक्टर, ड्रायव्हर किंवा इतर प्रवाशांची दखल घेतलेली दिसत नव्हती.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, तिच्या हातात मोबाईल किंवा घड्याळ नव्हते. कानात ईयरफोन्स नव्हते. आजच्या तरुण स्त्रीकडे हे सगळे नसल्याने माझी उत्सुकता वाढली. ती विवाहित-अविवाहित यापेक्षा तिच्याकडे मोबाईल नाही, हेच आश्चर्यकारक वाटू लागले.
ती कुठेतरी नोकरी करत असेल का? सकाळी साडेनऊच्या सुमारास मुंबईला जाणारी स्त्री नक्कीच नोकरीसाठी जात नसावी. मग ही कोण? हिची कहाणी काय असावी? असा अंदाज बांधत मी छानपैकी बसलो आणि मनात म्हटलं, आजचा प्रवास एक चांगली स्टोरी देणार!
थोड्या वेळाने ती खिडकीतून मागे वळून आनंदाने कोणालातरी स्माईल दिली आणि हात हलवून ओळख दिली. पुढच्या क्षणाला सरळ बघत पुन्हा शांत झाली. जणू ज्याची ती वाट पाहत होती, तो आला आणि तिने त्याला आपली जागा दाखवून दिली असावी. मी उत्सुकतेने वाट बघू लागलो की आता तो व्यक्ती बसमध्ये येईल, तिच्या शेजारी बसेल, गप्पा सुरू होतील, आणि मग माझी ही स्टोरी साधारण बनेल.
पण बसमध्ये चढणारे दोन-तीन म्हातारे सोडून कोणी विशेष आले नाही. कंडक्टरने घंटी वाजवली आणि बस सुटली. ती स्त्री मात्र शांतपणे बसलीच होती. तिच्या चेहऱ्यावर किंवा बॉडी लँग्वेजमध्ये उत्सुकता, आतुरता, काहीच नव्हतं. कदाचित कोणी येणारच नसावे.
बस स्टँड बाहेर पडली. दोन प्रवासी आत आले, पण ते मागे जाऊन बसले. त्या स्त्रीच्या ओळखीचे कोणीच नव्हते. तीही शांत बसली होती. खरी उत्सुकता आता माझीच वाढली.
तिकीट घेताना तिने कुलाबाचे तिकीट घेतले आणि पर्समधून पाचशेची नोट दिली. मी उत्सुकतेने तिची पर्स बघत होतो — पण मोबाईल दिसला नाही. का कोणास ठाऊक, तिच्याकडे मोबाईल नाही यामुळे मी फारच अस्वस्थ झालो.
आजच्या जगात एवढ्या वयाच्या स्त्रीकडे मोबाईल नसणे म्हणजे अपवादच. मला वाटलं, काय काम करत असेल हि, तिला मोबाईलची गरजच नसावी? आजकाल पॅन कार्ड असो, आधार कार्ड असो, तरी मोबाईल नंबर असतोच.
गाडी हायवेवर लागली, मला झोप लागली, पुन्हा जाग आली तेव्हा गाडी ट्रॅफिकमध्ये होती. खिडकीतून वारा येईल या आशेने बाहेर मान काढली. अचानक त्या स्त्रीची आठवण झाली. मी वळून पाहिलं — ती अजूनही तितक्याच शांतपणे बसली होती. तिच्या चेहऱ्यावर थकवा, झोप, ग्लानी काहीच नव्हती.
मला एकदा तर वाटलं — तिच्या शेजारी जाऊन बसावं आणि विचारावं, "बाई, तुम्ही काय करता? तुमच्याकडे मोबाईल का नाही?"
पण मी शांत राहिलो. आणि त्याक्षणी मला जाणवलं की खरी स्टोरी आता तयार होतेय — मोबाईलविरहित जीवन जगणारी ही स्त्रीच माझी गोष्ट आहे.
शहापूरला बस थांबली. प्रवासी पटकन खाली उतरले. मीही चहा घेऊन आलो. ती स्त्री मात्र बसमध्येच बसली होती, कुठेच हलली नाही.
ती इतकी अलिप्त राहूनही एवढी शांतपणे कशी काय बसली असेल? काही क्षण वाटलं, ही मतिमंद तर नाही ना? शॉकमध्ये असेल का? औषधांच्या परिणामाने बधिर झाली असेल का?
पण नाही, तिच्या डोळ्यांत लख्खपणा होता, चेहऱ्यावर आत्मविश्वास होता. मग मी तिच्याकडे लक्ष देणं कमी केलं आणि प्रवासातील इतर गोष्टी पाहू लागलो.
गाडी विविध थांब्यावर थांबत होती, विक्रेते येत होते. मी पाहिलं, कोणीही त्या स्त्रीशी बोललं नाही, तिनंही कोणाकडे पाहिलं नाही. जणू ती बसमध्ये असूनही कुणाच्याच नजरेत भरत नव्हती.
ती खरंच आहे का, की केवळ मला तिचा भास होतोय असा विचार डोक्यात आला. जाऊन हात लावून पाहावा का? लगेच स्वतःला थांबवलं.
गाडी सायन रोडवर पोहोचली. ती स्त्री शांतपणे उठली, खाली उतरली. तिची चाल तितकीच स्थिर होती. गर्दीतही ती पूर्ण शांतपणे मिसळली, जणू गर्दीने तिच्यासाठी जागा राखून ठेवली आहे.
बस सिग्नलवर थांबली. ती अजूनही गर्दीत स्पष्ट दिसत होती. एक क्षण वाटलं, जावं का तिच्या मागे? कदाचित एखादा नवीन अनुभव मिळेल.
मी घाईघाईनं गर्दीतून तिचा माग काढत होतो. काहीतरी विचित्र जडत्व जाणवत होतं — लोक सरळ चालत होते, पण माझ्यासाठी जणू हवा घट्ट झाली होती, पाय ओढले जात होते. त्या स्त्रीचा बांधा अजूनही दोन-तीन फुटांवर दिसत होता, पण तिला गाठणं अशक्यप्राय झालं होतं.
गर्दीतली लोकं... अचानक जाणवलं, कोणीच तिच्याकडे बघत नव्हतं. जणू ती अस्तित्वातच नाही. मी डोळे चोळून घेतले. पुन्हा नजर टाकली, ती शांत, स्थिर पावलांनी पुढे जात होती. तिचे केस वाऱ्याशिवाय थोडे हलत होते, पाय रस्त्याला टेकत नव्हते.
माझं हृदय जोरात धडधडू लागलं. थोडं अजून जवळ गेलो आणि... थांबलो.
ती एका हॉस्पिटलच्या गेटवर आली. मोठं फलक होतं रेहजा हॉस्पिटल – पोस्ट मॉर्टेम विभाग. ती थेट आत शिरली.
कुणीच तिला थांबवलं नाही. कुणी बघितलंही नाही.
मी थिजल्यासारखा तिथेच थांबलो. एक सुरक्षा रक्षक माझ्याकडे बघून म्हणाला,
"कुठं बघतोयस साहेब? आत कोणी गेलं नाही. गेट तर बंद आहे."
मी सुन्न झालो. मी शपथ घ्यायला तयार होतो की काही सेकंदांपूर्वी ती स्त्री माझ्या डोळ्यांसमोर या गेटमधून आत गेली होती.
हातापायांना थरकाप सुटला. बसमधले विक्रेते, प्रवासी, सगळ्यांनी तिची दखल का घेतली नाही, हे आता समजलं... ती कधीच जिवंत नव्हती.
त्या क्षणी थंड वाऱ्याची झुळूक अंगावरून गेली. खांद्यावर कुणीतरी बर्फासारखी थंड बोटं ठेवली. मागे वळून पाहिलं तर...
तीच होती.
त्याच शांत चेहऱ्यानं.
त्या लख्ख, मोठ्या डोळ्यांनी सरळ माझ्याकडे एकटक बघत.
ती हलक्या आवाजात पुटपुटली —
"माझ्या मागे का आलास?"
मी बोलायचा प्रयत्न केला, पण शब्द अडखळले,
"तू… तू कोण आहेस…?"
ती क्षणभर शांत राहिली. मग हळूहळू तिचे ओठ विकृत हास्यात वळले.
"मी तेच आहे… जे तुला बघायचं नव्हतं.
बसमध्ये फक्त तूच मला पाहिलंस. बाकी कुणालाच मी दिसले नाही. कारण मी त्यांच्यासाठी अस्तित्वातच नाही. पण तू… तू माझ्याकडे खूप वेळ बघत राहिलास… खूप खोलवर."
तिचा आवाज आता मानवी वाटेना. जणू एकाच वेळी अनेक आवाज बोलत होते — बाईचा, मुलाचा, म्हाताऱ्याचा… एक गोंगाट.
माझं हृदय फाटून बाहेर येईल असं वाटत होतं.
ती पुढे सरकली. तिच्या डोळ्यांत काळोख पसरत होता, खोल गर्दीत, ज्यात कुणीही कायमचं हरवून जाईल. मी मागे सरकलो, पण पाय जड झाले होते.
"तुला कळलं का," ती म्हणाली, "का माझ्याकडे मोबाईल नव्हता? का कोणी माझ्याशी बोललं नाही? कारण मी जिवंत नाही. मी त्या बसमधून कधीच उतरत नाही… पण आज तू मला उतरवलंस."
अचानक माझ्या कानाजवळ तिचा थंड श्वास आला.
"आता तुला माझ्यासोबत यावंच लागेल…"
तेवढ्यात माझ्या पाठीमागे हॉर्न वाजला. मी दचकून डोळे मिटले.
क्षणभरात आवाज थांबला.
डोळे उघडले तर… मी परत बसमध्ये होतो.
पण संपूर्ण बस रिकामी होती. ड्रायव्हर नाही, कंडक्टर नाही, प्रवासी नाही. फक्त ती स्त्री माझ्या शेजारी बसली होती.
ती शांतपणे खिडकीबाहेर बघत होती. आणि खिडकीतून दिसत होतं...,
बस सरळ श्मशानभूमीकडे जात होती.

मैं हूं ।

 

यह एक आत्मा, जो “मै” है। वह शरीर जो कि “तुम” हो, का होना दिखलाता है।

मैं हूं ।

।। मैं सदा से ही हूं । मैं सदा ही रहूंगा।।

न मै किताबो मैं, ना मंदिर में,
तुम क्यों खोजते हो बाहर।
मै तुम्हारे ही अंदर हु।
मेरे तो केवल शरीर बदले है।
मै अविनाशी हु।

।।मै सदासे था। सदा ही रहूंगा।।

तुम मस्तिष्क से मुझे ना खोजो।
तुम्हारा अहंकार मुझे ढक देता है।
तुम्हारा गर्व मुझे कलुषित कर देता है।
तुम्हारा क्रोध मुझे नष्ट करता है।

तुम क्रोध से विचलित होते हो।
तुम वासना और इर्ष्या से भ्रमित होते हो।

तुम प्रेम को नकार अधिकार को जताते हो।
तुम भूखंको वासना बनाते हो।

मैं ना बना हूं ।
ना मिटता हूं ।

मुझे कोई जन्म नहीं है ।
ना मुझे कोई मृत्यु है ।

मै हर सजीव में हु।
निर्जीव तुम्हे बनाते है।
मै तुम्हारे होने का कारण हु।
मुझ से तुम हो। तुम सब में मैं हु।

मै सृष्टि में हूं ।
आकाश में हूं ।
पानी में हूं ।
पशु में हूं ।
पक्षी में हूं ।

मेरा ना कोई आकर है।
मुझे ना कोई देख सकता है।
मुझे ना कोई निर्मित कर सकता है ।
ना नष्ट कर सकता है।

प्रेम ही मेरा अस्तित्व है ।
प्रेमस्वरूप ही केवल तुम मुझे महसूस कर सकते हो ।
मैं हूं तुम्हारे धड़कन में ।
मै हु तुम्हारे सासों में।
मैं हूं तुम्हारे सीने में ।

ना मैं कभी तुम्हारा था ।
ना मैं कभी तुम्हारा रहूंगा ।
मुझे अपना ना समझो मैं सबका हूं।

मैं अनंत हूं ।
मैं अनादी हूं।
मैं सर्व हु ।
मैं ही स्वर्ग हूं।

मुझे तुम में पाकर आनंदित हो गर्वित हो।
मुझे जानने के लिए ही तुम जन्मे हो।
मुझे जानने मैं ही तो तुम्हारा अस्तित्व है।

मुझे जानते रहो जब तक कि तुम मैं ना हो जाऊं।
यही आत्मा है। यही परमात्मा है।

dedicated to the knowledge from Osho.

शाळा नावाचा कारखाना

 

एका कारखान्याला शंभराहून अधिक वर्षे झाली आहेत. पण तो वस्तू तयार करत नाही — तो आज्ञाधारक मनुष्य तयार करतो. तू त्याच उत्पादन रेषेवर तयार झालेला एक भाग आहेस. तू एक उत्सुक, प्रश्न विचारणारा, स्वतः विचार करणारा मूल म्हणून प्रवेश केला होतास आणि एक असा प्रौढ म्हणून बाहेर पडलास जो महिन्याच्या पगारासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य देवून बसतो. ही रूपांतरण प्रक्रिया इतकी कार्यक्षम होती की तुला तुझे मानसिक तुरुंगही जाणवत नाहीत. त्याला शिक्षण म्हणतात — पण ते प्रत्यक्षात पाळीव बनवणे (domestication) आहे. सर्वात भयानक गोष्ट म्हणजे तू स्वतः त्या व्यवस्थेचे रक्षण करतोस ज्या व्यवस्थेने तुला कैद केले. शोपेनहॉवर म्हणतो, ज्या साखळदंडांचा मूर्ख आदर करतात, त्यातून त्यांना मुक्त करणे सर्वात अवघड असते. तू तुझ्या कैदेतल्या साखळदंडांचा आदर करतोस आणि त्याला पदवी म्हणतोस.

जेव्हा तू निरुपयोगी सूत्रे पाठ करत होतास, तेव्हा ते तुझ्यात कायमची कमतरतेची मानसिकता बसवत होते. तू वर्षानुवर्षे काम करत आहेस, तरी तुझ्याकडे ना मालमत्ता आहे, ना स्वातंत्र्य, ना स्वतःच्या आयुष्यावर नियंत्रण. हे प्रणालीचे अपयश नाही — ही प्रणाली अगदी यशस्वीपणे कार्यरत आहे. आधुनिक शाळा मुक्ती साठी निर्माण झाल्या नाहीत; त्या कारखान्यांसाठी आज्ञाधारक कामगार तयार करण्यासाठी बनवल्या गेल्या. औद्योगिक क्रांतीतील कारखानदारांना एक समस्या होती — शेतकरी आणि कारागीर हे कारखान्याच्या कामासाठी योग्य नव्हते. ते खूप विचार करायचे, प्रश्न विचारायचे आणि स्वतंत्र होते. त्यांना अशा लोकांची गरज होती जे आज्ञा स्वीकारतील, ठरावीक वेळ पाळतील, आणि विचार न करता एकसारखी कामे करतील. म्हणूनच त्यांनी एक शिक्षणप्रणाली तयार केली जी अशी मानसिकता निर्माण करेल.

शाळा कारखान्यासारखीच का चालते हे योगायोग नाही — प्रत्येक तासाच्या शेवटी वाजणारी घंटा तुला शिकवते की तुझा वेळ इतरांच्या नियंत्रणाखाली असतो. रांगा, गणवेश, अगदी शौचालयात जाण्यासाठी परवानगी — हे सर्व केवळ शिस्त नाहीत, तर वर्तन नियंत्रणाचे प्रकार आहेत. तू लहानपणापासून शिकतोस की एक अधिकार असतो जो प्रश्नांच्या पलीकडे असतो. शिक्षक म्हणजे सत्याचा एकमेव स्रोत; असहमती म्हणजे उद्धटपणा, प्रश्न विचारणे म्हणजे बंडखोरी, आणि वेगळे विचार करणे म्हणजे गुन्हा. वर्षानुवर्षे तुझ्या मेंदूला शिकवले जाते की आज्ञाधारकता ही सद्गुण आहे, अधीनता ही शहाणपण आहे, आणि एकसारखेपणा म्हणजे यश.

जेव्हा तू शाळा संपवतोस, तेव्हा तू पूर्णपणे साचेबद्ध झालेला असतोस. तू स्वातंत्र्याऐवजी बॉस शोधतोस, पगाराविषयी बोलणी न करता स्वीकारतोस कारण तुला कधी शिकवलंच गेलं नाही की तू करू शकतोस. तू ठरलेले तास काम करतोस कारण तुला नेहमी शिकवलं गेलं की वेळ इतरांच्या नियंत्रणाखाली असतो. तू परवानगी मागतोस, नियम पाळतोस आणि रचना प्रश्नांकित करत नाहीस. पाळीवपणा पूर्ण झाला आहे.

आणि सर्वात विडंबनात्मक म्हणजे — तू स्वतः ह्याचे समर्थन करतोस. त्याला "गुणवत्तापूर्ण शिक्षण" म्हणतोस आणि तुझ्या मुलांनाही ह्याच प्रक्रियेतून जायला सांगतोस, कारण प्रोग्रामिंग इतकी खोलवर गेली आहे की तुला साखळ्या दिसेनाशा झाल्या आहेत — तू त्या सकाळी स्वतःहून घालतोस आणि त्याला स्वातंत्र्य समजतोस.

नीत्शे म्हणतो की तथ्य नसतात, केवळ अर्थ लावणे असते. शाळेने तुला एकच अर्थ शिकवला — की तुला नोकरी हवी, की सुरक्षितता फिक्स पगारात आहे, आणि योग्य मार्ग म्हणजे शिकून इतरांसाठी काम करणे. हा अर्थ त्या लोकांना उपयोगी आहे ज्यांना स्वस्त मजूर हवेत, पण तुला तो विनाशकारी ठरतो. तुला शिकवले गेले सेवा करायला, निर्माण करायला नाही; अंमलात आणायला, नेतृत्व करायला नाही; आज्ञा पाळायला, आदेश द्यायला नाही.

शाळेने तुला ज्ञान दिलं असं तुला वाटतं, पण प्रत्यक्षात तिने तुला आर्थिक अंधत्व दिलं. गणिती सूत्रे पाठ केलीस, पण तुला कधी शिकवलं नाही की चक्रवाढ व्याज तुझं आयुष्य कसं गुलाम बनवू शकतं किंवा श्रीमंत बनवू शकतं. तू पेशींची विभाजन प्रक्रिया शिकला, पण पगाराची चर्चा कशी करावी हे नाही. तू आवर्त सारणी पाठ केली, पण संपत्ती (asset) आणि कर्ज (liability) यात फरक काय ते नाही.

ही कमतरता तुला पूर्णपणे अवलंबून ठेवते — नोकरीवर, कारण तुला स्वतंत्रपणे मूल्य निर्माण करायला येत नाही; पगारावर, कारण तुला गुंतवणूक कळत नाही; आणि प्रणालीवर, कारण तुला तिच्याशिवाय जगायचं शिकवलंच नाही. तू जेव्हा कविता पाठ करत होतास, तेव्हा श्रीमंत मुलं समभाग, कर्ज आणि गुंतवणूक शिकत होती. तुला कर्मचारी बनवण्यासाठी तयार केलं गेलं; त्यांना मालक बनवण्यासाठी.

शाळा शिकवते की वेळ विक आणि त्याबदल्यात पैसा घे — काम कर, पगार घे, खर्च कर, पुन्हा काम कर. श्रीमंत लोक मात्र वेळ विकत घेत नाहीत, ते मालमत्ता विकत घेतात जी त्यांच्या उपस्थितीशिवाय पैसा कमावते. त्यांनी समजून घेतलं की वेळ विकणे म्हणजे कायमची गुलामी. पण तू हे कधी शिकलाच नाहीस.

शोपेनहॉवर म्हणतो, संपत्ती ही समुद्राच्या पाण्यासारखी आहे — जितकं जास्त प्याशील, तितकी तहान वाढते. शाळेने तुला निर्माणाऐवजी उपभोगातून संपत्ती शोधायला शिकवलं. तू काम करतोस वस्तू विकत घ्यायला, आणि त्या वस्तू पुन्हा तुला कामाला भाग पाडतात — कर्ज, घर, क्रेडिट कार्ड मर्यादा — प्रत्येक खरेदी म्हणजे नवा साखळदंड.

हे सर्व अपघाताने नाही, तर मुद्दाम रचलेले आहे. शिक्षण व्यवस्थेने तुला आर्थिकदृष्ट्या अज्ञानी ठेवण्यासाठी सज्ज केले आहे. कारण जो माणूस पैशाचं खरे तत्त्व समजतो, तो शोषण सहन करत नाही.

शाळा सांगते की पैसा महत्वाचा नाही, की प्रेमाचे काम कर आणि बाकी आपोआप येईल, की चांगले लोक श्रीमंतीची काळजी करत नाहीत. पण हे सर्व गोड खोटे आहेत जे तुला आज्ञाधारक ठेवतात.

श्रीमंत मुलांना शिकवलं जातं की पैसा कसा वळवायचा, गुंतवायचा, आणि कर्ज त्यांच्या फायद्यासाठी वापरायचं. तुला मात्र शिकवलं जातं की महत्त्वाकांक्षा लाजिरवाणी आहे. परिणामी, तू गुलामीला प्रतिष्ठा समजतोस.

कामगाराला पैशाचं ज्ञान मिळालं तर तो धोकादायक ठरतो. तो विचारतो, “मी ४० तास काम करून निर्माण केलेल्या मूल्यापैकी फक्त थोडं का मिळतं?” आणि मग समजतो की पगार म्हणजे स्वातंत्र्याचं नाही तर गुलामीचं साधन आहे. तू वेळ विकतोस आणि शेवटी आयुष्यभर गरीब राहतोस.

तू शिकला आहेस पाच दिवस काम कर आणि दोन दिवस सुट्टी घे, आणि ६५ व्या वर्षी निवृत्ती म्हणजे मुक्ती समज. हे सगळं मानसिक गुलामी आहे.

सत्य हे आहे की उत्पन्न निर्माण करण्याचे आणि संपत्ती वाढवण्याचे डझनभर मार्ग आहेत, पण तुला त्यापैकी एकही माहित नाही. तू वीस वर्षे शिकला आणि आर्थिक दृष्ट्या निरक्षर राहिलास. आता तू पगार ते पगार जगतोस, आणि आश्चर्य करतोस की पुढे का जात नाहीस. कारण सोपे आहे — तुला जाणूनबुजून अज्ञानात ठेवण्यात आलं.

शाळा पगारावर अवलंबून असलेली माणसं तयार करते, जी उत्पादन करतात, उपभोग करतात, आणि कर्जात अडकतात. आणि तुला हेच “यशस्वी जीवन” वाटतं.

"चांगला विद्यार्थी" म्हणजे जो नियम पाळतो, शिस्तबद्ध असतो, गुण मिळवतो. शिक्षक त्याचं कौतुक करतात, पालक अभिमान बाळगतात, समाज त्याला आदर्श म्हणतो. पण तो विद्यार्थी आता नोकरीत अडकलेला आहे — एक पगार, एक बॉस, एक वेळापत्रक. प्रणालीने हवं होतं तेच झालं.

तर “समस्या निर्माण करणारा” विद्यार्थी — जो प्रश्न विचारायचा, जो नियम मोडायचा — तोच पुढे जाऊन उद्योगपती, संशोधक बनला. कारण त्याने आपलं स्वातंत्र्य जपलं होतं.

बोनहोफर म्हणतो, मूर्खपणा हा दुष्टतेपेक्षा जास्त धोकादायक नैतिक रोग आहे. शाळा नेमकं तेच तयार करते — बुद्धिमान पण विचार न करणारे लोक.

“चांगला विद्यार्थी” मानतो की कष्ट म्हणजे यश. पण वास्तवात, नियोजनाशिवाय कष्ट म्हणजे थकवा. तो मानतो की निष्ठा पुरस्कृत होईल, पण कॉर्पोरेट जगात निष्ठा शोषली जाते. तो मानतो की नियम पाळल्याने प्रगती होते, पण ज्यांनी नियम बनवले आहेत ते कधीच खाली येऊ देत नाहीत.

खऱ्या यशासाठी नियम पाळायचे नसतात, त्यांना ओळखून कधी मोडायचे हे शिकायचं असतं. पण शाळा हे कधी शिकवणार नाही.

सर्वात भीषण भाग म्हणजे शाळा तुझ्या मनाशी काय करते. ती तुला शिकवते की तुझी किंमत इतरांच्या मतांवर अवलंबून आहे, की चूक करणे लाजिरवाणं आहे. त्यामुळे तू धोके घेणं थांबवतोस, आणि वेगळं विचारणं घाबरतोस. तुझी सर्जनशीलता मरते.

शाळा तुला स्पर्धा आणि भीती शिकवते. गुणांसाठी लढणे, रँकसाठी भांडणे, यामुळे तुला “कमीपणाची मानसिकता” मिळते. तू इतरांना स्पर्धक मानतोस, सहकारी नाही. तू समजतोस की संधी मर्यादित आहेत. आणि शेवटी तू आज्ञा पाळणारा, आवाज दाबून ठेवणारा, आणि परवानगी मागणारा प्रौढ बनतोस.

ही मानसिक गुलामी इतकी खोल आहे की तुला अन्याय्य काम, कमी पगार, आणि नियंत्रणाचा अभाव सुद्धा “सामान्य” वाटतो. ही तुरुंगाची भिंत नाही — हा तुझ्या मेंदूमध्ये कोरलेला तुरुंग आहे.

वास्तविक उद्देश शिक्षणाचा कधीच तुझ्या मुक्ततेचा नव्हता. तो आज्ञाधारक, अवलंबून, आणि अंदाज करता येणारा कामगार वर्ग तयार करण्याचा होता — इतका गरीब की त्याला कामाची गरज भासेल, पण इतका श्रीमंत नाही की तो बंड करेल.

शाळा तुला अवलंबित्वात ठेवते — तू शिकण्यात वर्षे घालवतोस, संपत्ती निर्माण करण्यात नाही. नंतर नोकरी करतोस, कर्ज घेतोस, आणि हळूहळू साखळदंड मजबूत होतात. तू इतरांसाठी संपत्ती निर्माण करतोस आणि तुझा वाटा तुकडा मिळवतोस.

ही प्रणाली “शिक्षित गरिबी” निर्माण करते — बुद्धिमान पण आर्थिक दृष्ट्या निरक्षर लोक. कुशल पण शक्तिहीन, शिस्तबद्ध पण अवलंबून. हा उद्देश गुप्त नाही — हा प्रणालीचा स्वाभाविक परिणाम आहे.

तू ह्या गुलामीला “शिक्षण” म्हणतोस, या तुरुंगाला “संधी” म्हणतोस, आणि या पाळीवपणाला “यश” म्हणतोस. आता प्रश्न एकच आहे — तू ह्या सत्याबद्दल काय करणार?

तू हे नाकारू शकतोस आणि प्रणालीचं समर्थन करू शकतोस — ते सोपं आहे. किंवा तू ते स्वीकारून स्वतःला पुन्हा प्रोग्राम करू शकतोस — ते कठीण आहे पण मुक्ततेकडे नेणारं आहे.
खरं शिक्षण हे कधीही त्या प्रणालीतून मिळणार नाही जी तुझ्या आज्ञाधारकतेतून फायदा घेते. ते तुला स्वतः शोधावं लागेल. ते सुरू होतं एका जाणीवेने — की तुला गरीब बनवण्यासाठी शिकवलं गेलं.
साखळी तुटते जेव्हा तू ठरवतोस — पुरे झालं. जेव्हा तू खेळाचे खरे नियम शिकतोस — ते जे श्रीमंतांना माहीत आहेत पण शाळा शिकवत नाही.
वर्षानुवर्षांची अटीतटीची प्रोग्रामिंग विसर, आणि पुन्हा शिक — स्वातंत्र्याच्या दिशेने, गुलामीच्या नाही. ते कठीण आहे, पण हाच खरा मार्ग आहे आर्थिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक मुक्ततेचा.
शाळेने तुला गरीब बनवायला शिकवलं. आता तुला स्वतःला मुक्त बनवायला शिकायचं आहे.