मीराने मायक्रोस्कोपचे फोकस ॲडजस्ट केले. लॅबमधील पांढऱ्याशुभ्र प्रकाशात रात्रीच्या वेळी एक निशब्द शांतता होती. वयाच्या ३२ व्या वर्षी, एका 'सिंगल मदर'ची जबाबदारी आणि फॉरेन्सिक सायन्समधील धकाधकीचे करिअर ती एका शांत आणि कणखर वृत्तीने सांभाळत होती. तिची शरीरयष्टी मध्यम होती, रंग गव्हाळ, आणि चेहऱ्यावर एक तकाकी होती - अशा स्त्रीची जी संकटांच्या आगीतून तावून सुलाखून निघाली आहे. तिचे डोळे मात्र थकलेले होते, त्यात खोलवर काहीतरी साठवलेले होते - जे सहसा रोज मृत्यू पाहणाऱ्या आणि जिवंत माणसांच्या वेदना जाणणाऱ्या व्यक्तीच्या डोळ्यात दिसते.
ती फक्त एक शास्त्रज्ञ नव्हती. ती संवेदनशील होती. अतिशय संवेदनशील.
दरवाजा उघडला. इन्स्पेक्टर विक्रम सिंग आत आले. ते खूप थकलेले दिसत होते - असा थकवा जो थेट हाडांपर्यंत भिनला असावा.
"मीरा," त्यांचा आवाज जड झाला होता, "तो सापडला."
गेल्या चार दिवसांपासून बेपत्ता असलेला रोहन, पंधरा वर्षांचा मुलगा, पहाटे सिटी पार्कमधील एका बाकावर बसलेला सापडला. तो भलताच शांत होता. अंगावर एकही जखम नाही. झटापटीच्या खुणा नाहीत. कपडे स्वच्छ, केस विंचरलेले. पण त्याचे मन मात्र रिकाम्या पाटीसारखे झाले होते. गेल्या १४४ तासांत काय घडले, हे त्याला काहीच आठवत नव्हते.
"मला वाटतं तू त्याचे कपडे आणि बूट तपासावेस," विक्रमने पुराव्याची पिशवी टेबलावर ठेवत म्हटले. "फॉरेन्सिक रिपोर्टमध्ये काहीच हाती लागत नाहीये. त्याच्या स्वतःच्या DNA शिवाय दुसरं काहीच नाही. हे असं वाटतंय की जणू काही काळासाठी त्याचं अस्तित्वच थबकलं होतं."
मीराने पिशवी हातात घेतली. जसा तिने प्लॅस्टिकला स्पर्श केला, तिच्या हाताला विजेचा झटका बसावा तशी एक तीव्र जाणीव झाली - कड्यावरून वाहणाऱ्या सोसाट्याच्या वाऱ्यासारखी एक थंडगार शिरशिरी. तिने पटकन हात मागे घेतला, तिचा श्वास रोखला गेला.
"हे माझ्याकडे राहू दे," ती हळूच म्हणाली.
त्या रात्री विज्ञानाने हार मानली. रोहनच्या बुटांवरील माती साधी शहरातील धूळ होती. शर्टावरचे परागकण स्थानिक पार्कमधलेच होते. गुन्ह्याचा कोणताही भौतिक पुरावा नव्हता.
दमून मीरा लॅबमधील सोफ्यावरच झोपी गेली. आणि तेव्हाच तिला तो स्वप्न-दृष्टांत झाला.
ती एका उंच, ओबडधोबड कड्याच्या टोकावर उभी होती, कानात वाऱ्याचे सुसाट आवाज घुमत होते. खाली खोल दरी होती - जिथे पडलात तर मृत्यू अटळ. तिला एक आकृती दिसली - एक उंच, धिप्पाड माणूस एका घाबरलेल्या मुलावर चाल करून जात होता. त्या माणसाची उर्जा एखाद्या काळ्याकुट्ट डांबरासारखी गुदमरवून टाकणारी होती. मीराला ती उर्जा ओळखीची वाटली. तिच्या घशाला कोरड पडली. तो माणूस खुनी इराद्याने पुढे सरसावला, एका अडथळ्याला कायमचे दूर करण्यासाठी. पण त्या मुलाने, मरणाच्या भीतीने ग्रासलेल्या त्या मुलाने, जिवाच्या आकांताने त्याला जोरात धक्का दिला. त्या माणसाचा तोल गेला. त्याचे महागडे चामड्याचे बूट निसरड्या शेवाळावरून घसरले. आणि डोळ्यात भीतीची लकेर घेऊन तो पाठीमागे खोल दरीत कोसळला.
मीरा दचकून जागी झाली, घामाने ती ओलीचिंब झाली होती. स्वप्नातील त्या माणसाचा वास अजूनही तिच्या नाकात रेंगाळत होता. महागडे अत्तर, शिळा तंबाखू आणि क्रूरता.
तो वास तिला चांगलाच माहित होता.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, मीरा विक्रमसोबत चौकशीच्या खोलीत (interrogation room) बसली होती. रोहन त्यांच्या समोर होता, पाण्याच्या ग्लासाकडे एकटक बघत.
"तो काहीच बोलत नाहीये," विक्रम हळू आवाजात म्हणाला. "सावत्र वडिलांनी तो हरवल्याची तक्रार केली होती. पण आता... ते सावत्र वडीलच गायब आहेत. आईला वाटतंय ते 'बिझनेस ट्रिप'वर आहेत. पण त्यांचा फोन बंद आहे."
"त्या सावत्र वडिलांचं नाव काय?" मीराने विचारले, तिचा आवाज किंचित थरथरला.
"राजीव खन्ना."
ते नाव ऐकताच मीराला धक्का बसला. तिच्या गव्हाळ चेहऱ्यावरून रक्ताची लाली नाहीशी झाली.
"मीरा?" विक्रम पुढे झुकला. "तू ओळखतेस त्याला?"
तिने काचेच्या पार्टिशनकडे पाहिले, जिथे तिला स्वतःचेच प्रतिबिंब दिसत होते. "मी ओळखत होते त्याला," ती तुटक, भावहीन आवाजात म्हणाली. "काही वर्षांपूर्वी. माझा मुलगा होण्याआधी. तो... मला आवडायचा."
विक्रम तिच्याकडे बारकाईने बघत होता. "आणि?"
"तो चार्मिंग होता," मीराने बाहीचा एक धागा ओढत म्हटले. "पण फक्त दरवाजा बंद होईपर्यंत. तो अहंकारी होता. क्रूर होता. खास करून... शारीरिक संबंधांमध्ये. त्याला लोकांवर मालकी गाजवायला आवडायचं, विक्रम. तो लोकांना फक्त दुखवत नव्हता; तर त्यांचा आत्मा तोडायचा प्रयत्न करायचा. तो असा माणूस आहे ज्याचं अस्तित्वात नसणंच बरं."
तिने रोहनकडे पाहिले. आता तो पाण्याकडे बघत नव्हता. तो मीराकडे बघत होता. त्याच्या डोळ्यात तिला तिच्या स्वप्नाचे प्रतिबिंब दिसले.
"ते स्वप्न," मीराने विक्रमजवळ झुकून कुजबुजल्यासारखे सांगितले, जेणेकरून रोहनला ऐकू जाणार नाही. "मला एक कडा दिसला. धुकं होतं. सावत्र वडिलांना हा मुलगा नको होता. कदाचित त्याला त्याच्या नवीन आयुष्यात अडचण नको होती, किंवा त्याला जबाबदारी घ्यायची नव्हती. तो त्याला संपवण्यासाठी तिथे घेऊन गेला होता. जेणेकरून तो अपघात वाटावा."
विक्रमचे डोळे बारीक झाले. "पण मुलगा इथे आहे. आणि राजीव गायब आहे."
"कारण मुलाने प्रतिकार केला," मीरा म्हणाली, आता सगळं चित्र तिला स्पष्ट झालं होतं. "रोहनचं अपहरण झालं नव्हतं. तो वाचला आहे. त्याने राजीवला धक्का दिला. तो खून नव्हता, विक्रम. ते गुरुत्वाकर्षण आणि न्याय होता."
विक्रम उभा राहिला आणि खिडकीपाशी गेला. त्याने त्या १५ वर्षांच्या मुलाकडे पाहिले - ज्याने एका राक्षसाला मरताना पाहिले होते आणि जगण्यासाठी तो आघात (trauma) मनातून पुसून टाकला होता.
जर विक्रमने तपास केला, तर त्याला सह्याद्रीच्या पायथ्याशी एक मृतदेह मिळेल. त्याला हेतू (motive) मिळेल. आणि एका लहान मुलाला 'सदोष मनुष्यवधा'साठी अटक करावी लागेल, ज्यामुळे उरलेसुरले आयुष्यही उद्ध्वस्त होईल.
विक्रमने मीराकडे पाहिले. तिच्या डोळ्यात त्याला मुलाबद्दल कमालीची संरक्षणाची भावना दिसली. तिला माहित होते राजीव काय होता. तिला माहित होते की त्याच्याशिवाय जग अधिक चांगले आहे.
विक्रम पुन्हा खाली बसला, फाईल उघडली आणि पेन हातात घेतले.
"मीरा," विक्रम स्थिर आवाजात म्हणाला. "फॉरेन्सिक रिपोर्टनुसार मुलाच्या बुटांवर सापडलेली माती कोणत्याच विशिष्ट जागेची नाही. त्यामुळे कोणताही 'क्राईम सीन' सिद्ध होत नाही. झटापटीचे कोणतेही पुरावे नाहीत."
त्याने थेट तिच्या डोळ्यात पाहिले.
"आणि प्रश्न राहिला मिस्टर खन्ना यांचा... अशा माणसांचे अनेक शत्रू असतात. ते अनेकदा गायब होतात. कर्जापासून पळ काढण्यासाठी किंवा जबाबदारी टाळण्यासाठी. ही एक 'कोल्ड केस' (न सुटणारे कोडे) म्हणून पडून राहील."
मीराने त्याची नजर झेलली. "आणि तो मुलगा?"
"मुलगा," विक्रमने फाईल बंद करत मोठा आवाज केला, "हरवला होता, आणि आता सापडला आहे. मानसिक आघातामुळे स्मृतीभ्रंश (memory loss) होतो. ही एक शोकांतिका आहे, पण आता तो सुरक्षित आहे. आणि हेच एकमेव सत्य महत्त्वाचे आहे."
मीरा रोहनकडे वळली. सहा दिवसांत पहिल्यांदाच मुलाच्या डोळ्यातील धुकं विरल्यासारखे वाटले. त्याने एक खोल श्वास घेतला, जणू काही एका गुप्त गोष्टीचे अदृश्य ओझे त्याच्या खांद्यावरून उतरले होते. त्याला जाणीव झाली की आता त्याची शिकार केली जाणार नाही.
त्याने मीराकडे पाहिले आणि हलकीशी, नजरेनेच होकारार्थी मान हलवली.
मीरा हसली, एक अस्सल, उबदार हास्य तिच्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचले. राक्षस गेला होता. मुलगा सुरक्षित होता. आणि तो डोंगर त्यांचे रहस्य कायमचे जपून ठेवणार होता.